Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
Бусдад таатай анхны сэтгэгдэл төрүүлэх 7 арга
Image
Хэмнэлт хийхийн тулд, таны хийхгүй байх 9 зүйлс
Image
Хятадын бүх бүс нутагт халдварт өвчний аюулын түвшнийг бууруулжээ
Image
Түрээсийн орон сууцад 3054 иргэн амьдарч байна
Image
Цахим орчинд архи, согтууруулах ундаа хүргэлттэйгээр худалдан борлуулах зөрчил буурахгүй байна
Image
Малайзад манай хоёр иргэн хүний наймааны хохирогч болжээ
Image
Австрали, Филиппинээс 263 иргэнээ авчрах агаарын хөлөг маргааш 20:00 цагт Улаанбаатарт газардана
Image
Зуслангийн замд тээврийн хэрэгслийн хурдны зөвшөөрөгдөх дээд хязгаар цагт
Image
"ОПЕК+" олборлолтыг 9.7 сая торхоор бууруулах хугацааг сунгав
Image
Номын баяр 27 дахь удаагаа амжилттай болов
Image
ТҮМЭНД БОДОЛ, ТӨРД БОДЛОГО ХЭРЭГТЭЙ
Image
Конор МакГрегор зодог тайлж буйгаа зарлалаа
Image
"Шаардлагагүй тохиолдолд гоо сайхны мэс ажилбар хийлгэх, арьсаа гэмтээх зэргээр эрсдэл үүсгэхгүй байхад анхаарна уу"
Image
Нью-Йоркт африк гаралтай америкчуудыг дэмжих жагсаалд эмч нар нэгдэв
Image
Сохор зоос ч заралгүйгээр 80000 км туулсан Австрали залуу
Image
Корона вирусын эсрэг тэмцэлийн чимээгүй баатрууд хэн бэ?
Image
Street style чиг хандлага: Сорочка загварын даашинз
Image
МИАТ-ийн онгоц анх удаа Австрали улсад газардлаа
Image
Энэтхэгт бүртгэгдсэн халдвар Италийнхыг давж, Франц хатуу хязгаарлалтаас хурдан гарч байна
Image
Шар ороомог буу
Image
Нийт 193 халдвар авснаас 75 хүн эрүүлжиж эмнэлгээс гарлаа
Image
Шууд: Эрүүл мэндийн яамнаас мэдээлж байна
Image
Вашингтон хотын захирагч ерөнхийлөгчийнхөө шийдвэрийг буруутгав
Image
Гүйлгээг үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр гүйцэтгэхийг анхааруулав
Image
Тусгаарлалтын дэглэм зөрчсөн хүмүүст ямар хариуцлага тооцов?
Image
Энэ сард хийгдэх тусгай үүргийн нислэгүүд
Image
Нийтийн албан тушаалтан дараах ажлуудыг давхар хийж болно
Image
ОХУ коронавирусийн эсрэг “Афифавир” эмийг дотооддоо хангасны дараа экспортолно
Image
Герман улсаас АНУ-ын 9,500 цэргийг гаргах тушаалыг ерөнхийлөгч Дональд Трамп өгчээ
Image
Нидерланд улс коронавирусийн халдвараас сэргийлж, 10,000 булга цаазлах шийдвэр
Image
Тусгаарлах байрны төлбөрөө урьдчилан төлөөгүй иргэдийг онгоцонд суулгахгүйг анхааруулав
Image
Улсын хэмжээнд 21.1 сая төл бойжиж байна
Image
Зурган дээр дур булаам гарах аргууд
Image
Б.Отгонсүх: Газраа зөвшөөрлийн дагуу ашиглаагүй ААН-үүдийн эрхийг цуцалж, ногоон байгууламж болгоно
Image
Дэлхий дахинд коронавирусийн халдвар авсан хүний тоо 7 сая дөхлөө
Image
Өнөөдөр 17-19 хэм дулаан байна
Image
МАН Баян-Өлгийд амлалтаа биелүүлсэн, дахиад ч биелүүлнэ
Image
Увсчууд өр биш өв үлдээхийн төлөө ажиллаж байгаа У.Хүрэлсүхийг багаар нь дэмжинэ
Image
Баянголчууд эхлүүлсэн ажлуудын үр дүнг нь үзэхийн тулд МАН-тай хүчээ нэгтгэнэ гэв
Image
Ховдчууд амласнаа биелүүлж, ажлын байр бий болгосон МАН-д дахин итгэл хүлээлгэнэ
Image
Осолд холбогдсон жолооч өмнө нь 15 удаа замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчсөн байжээ
Image
Билли Айлиш болон Такаши Мураками нар хамтарсан цуглуулга гаргана
Image
Загварын ертөнцөд дэлгэрсэн "Чөтгөрийн нүд" хэмээх бэлгэ тэмдэг ямар утга учиртай вэ?
Image
Eminem утасны дугаараа Twitter хуудсаараа зарлалаа
Image
Apple компани зургаан давхар зочид буудал барина
Image
Баялгийн сан, тэтгэврийн реформ хоёрыг уядлдуулна
Image
Н.Учрал: Намайг дэмжиж, санал бодлоо чөлөөтэй солилцсон залуучууддаа баярлалаа
Image
ШУУД: Сонгинохайрханчуудаа ХҮЧЭЭ НЭГТГЭЕ уулзалт эхэллээ
Image
Гоо сайхны бүтээгдэхүүн авахдаа таны заавал анхаарах ёстой зүйлс
Image
Хамгийн эрүүл өглөөний хоол бэлтгэх 3 жор
Image
Эрчим хүчний хөрөнгө оруулалт 4 дахин нэмэгдсэн
Image
Монголоо сонгоё
Image
“ХАТАН ЯТГЫН ЭГШИГЛЭН ТАСРАШГҮЙ” ХАНДИВЫН ТОГЛОЛТ БОЛНО
Image
Нийтийн тээврийн үйлчилгээнд шинэ чиглэл нэмэгдлээ
Image
МУБИС-ийн захирал Д.Мөнхжаргал оюутнуудынхаа амьдралаар тоглолоо
Image
Булган, Төв, Хэнтий аймгууд түймэртэй байна
Image
Ц.Мөнх-Оргил Токиод "Азийн ирээдүй" форумд оролцож байна
Image
Үндсэн хуулийн цэцийн бүрэлдэхүүн хэнд таалагдах ёстой вэ
Image
Цөлжилттэй тэмцэх ба тогтвортой байдлыг эрэлхийлэхээр чуулж байна
Image
Автозамын тэмдэглэгээг шинэчлэх ажил үргэлжилж байна
Image
Гэмтлийн эмнэлгийн гаднах нисдэг тэрэгний зогсоол бэлэн болжээ
Image
Жүжигчин О.Дөлгөөн хагас нүцгэн зургаа дэлгэлээ
Image
С.Содонгоо: Би эмээдээ 150 наслуулдаг тариа зохион бүтээж өгнө
Image
С.Гантогоо Солонгос улс руу буцлаа
Image
Э.Энхмөнх: Бокс, жудо шиг медаль авахад нь төрөөс дэмжээд өгдөг бол зүгээр
Image
Солонгос улсын засгийн газраас ард иргэдээ секс ихээр хийхийг уриалжээ
Image
“Real estate 2017” форум өнөөдөр болно
Image
Т.Бархүүгийн хоёр охин аавыгаа ингэж дэмжижээ
Image
Өнөөдөр болох үйл явдал
Image
НӨАТ-ын баримт бүртгүүлэхэд өөрчлөлт орлоо
Image
ХАЛУУН ТОГООНД ЧАНАГДАЖ БАЙСАН ХАВЧ АМЬД ҮЛДЭХИЙН ТУЛД МӨЧӨӨ ӨӨРӨӨ ТАСДЖЭЭ
Image
Ц.Батням: “Ээж намайг тэнгэрээс харж байгаа
Image
Мобиком датагаараа хэрэглэгчээ хохироосоор...
Image
Монголд хамгийн өндөр цалинтай хүмүүс ПРОГРАММ хангамжийн мэргэжилтэн
Image
Эмч Б.Энхзаяа: Харшил нь удамшдаг өвчин
Image
Янжаа бүсгүй Солонгос кинонд тогложээ
Image
Эмэгтэйчүүдийн эмч: Сарын тэмдэг ирсэн үед дараах 5 зүйлсийг хэзээ ч хийж болохгүй учир нь маш биед муу үр дагавартай
Image
О.Ширмээ: Би гарыг нь цайлгасаан, харин тэр хүн миний сэтгэлийн харыг цайлгасан.
Image
“Улаанбаатар их дэлгүүр” иргэдийн эрхийг зөрчиж байна
Image
АН2 онгоц осолдлоо
Image
Монголд ирэх таван жилд хамгийн эрэлттэй байх 10 мэргэжил
Image
Дорнод аймагт жилд 60 гаруй хүүхэд түлэгддэг
Image
“Хоёр дахь дэлхийг” 2019 оноос өмнө илрүүлнэ
Image
Хонг Конгод цагдаа, иргэдийн хооронд мөргөлдөөн боллоо
Image
Конгрессийн шинэ бүрэлдэхүүн хуралдлаа
Image
Энэ өдөр дэлхийн түүхэнд
Image
Ядарч сульдсан арьсыг хэрхэн сэргээх вэ?
Image
ЦЭЦЭРЛЭГҮҮДИЙН БАРИЛГЫН ЗАСВАРЫН АЖИЛ ДУУСААГҮЙ БАЙНА
Image
“ЗАЛУУ ГЭР БҮЛИЙН АМЖИРГААГ ДЭМЖИХ” ТӨСЛИЙГ СҮХБААТАР ДҮҮРЭГТ ЭХЛҮҮЛЛЭЭ
Image
Гаалийн 34 байцаагчтай холбоотой авлигын хэрэгт ял оноолоо
Image
Хожуу төрүүлсэн хүүхэд хамгийн эрүүл байдгийг эрдэмтэд тогтоожээ
Image
ХАМААТНЫХАА АМИНД ХҮРСЭН ЭТГЭЭД ЧИНГЭЛЭГТ НУУГДАЖ БАЙЖЭЭ
Image
Ш.ТҮМЭНЦЭЦЭГ ТИВИЙН АВАРГЫН ТӨЛӨӨ ХҮЧЭЭ СОРИНО
Image
ГАЛЫН ШАЛТГААН НӨХЦЛИЙГ ТОГТООХООР АЖИЛЛАЖ БАЙНА
Image
Т.ЧИМГЭЭ, Б.СОДНОМДАРЖАА НАРЫГ ЭРҮҮДЭН ШҮҮСЭН БИЧЛЭГИЙГ ИЛ БОЛГОНО ГЭВ
Image
Запас амьтай зам гарагсад
Image
ИХ ХЭМЖЭЭНИЙ МАНСУУРУУЛАХ БОДИС ХУРААЖЭЭ
Image
МИАТ ТӨХК-ИЙН 12-Р САРЫН 21-НЫ ӨДРИЙН ОМ302 АЯЛЛЫН НИСЛЭГИЙН ТАЛААР
Image
СУРАГГҮЙ БОЛСОН ОЙН МАНААЧИЙГ ХАЙЖ БАЙНА
Image
УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ТАМГЫН ГАЗРЫН АЖЛЫН ХЭСЭГ ХУРАЛДЛАА
Image
Долларын ханш суларлаа
Image
ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР О. ГҮНДЭГМАА ТОКИО-2020 ОЛИМПИЙН ЭРХЭЭ АВЛАА
Image
ДОХ-ын халдвар тээгчдийн 81 хувь нь эрэгтэйчүүд
Image
УЛААНБААТАРТ 25-27 ГРАДУС ДУЛААН БАЙНА
Image
ЖҮДО БӨХИЙН ҮНДЭСНИЙ ШИГШЭЭ БАГИЙН ЕРӨНХИЙ ДАСГАЛЖУУЛАГЧ О.БАЛЖИННЯМД ХӨДӨЛМӨРИЙН БААТАР ЦОЛ ХҮРТЭЭВ
Image
ИРЭХ ОНД 6 ЭМНЭЛГИЙН ГАДНАХ ТАЛБАЙГ ИЖ БҮРЭН ТОХИЖУУЛНА
Image
400 грамм жинтэй төрсөн дутуу нярайг аварч чаджээ
Image
Хятадын шинжлэх ухааны амжилт дэлхийд гайхуулж байгаа үед санамж бичиг байгууллаа
Image
Мьянмарт тавьсан эдийн засгийн хоригоо АНУ цуцлалаа
Image
Сүхбаатар Дүүргийн хэмжээнд 23500 м2 талбайн шарилжийг устгаад байна
Image
Image

Бурхан багшийн шарил эрдэнэ ба Монгол

Улс орон бүр өөрийн гэсэн түүх, үнэт зүйлтэй. Үнэт зүйл бол тухай үндэстэн хийгээд улсын оршин тогтнохын үндэс юм. Түүний нэг нь Бурхан багшийн шарил эрдэнэ (Ratna-эрдэнэ, Шарирам, Сарира-шарил, үлдэс) билээ. Бид өөрсдийн ҮНЭТ ЭРДЭНЭ болоод Соёлын тухай дахин өгүүлэхийн урд дэлхий дахин энэхүү нандин шүтээндээ хэрхэн ханддаг тухай товч өгүүлье.

Дэлхий ба Бурхан багшийн шарилууд

МЭӨ 453 онд Бурхан багш таалал болжээ. Түүний дагалдагч шавь Кушинагарт зандан модоор хайлуулан (чандарлан) оршоожээ. Энэ үед нэгэн шавь нь уухилан гашуудаж, эс тэвчээд улаан галын дунд гараа хийн, өчүүхэн хэсгийг авч хоцорсныг ”Галд үл шатагдагч” хэмээн онцлон бичих болжээ. Ийнхүү хайлсны хойно Бурхан багшийн бие цогцсоос маш олон тооны эрдэнийн тунгалаг үрлүүд үлдсэн бөгөөд тэр бүгдэд зориулан маш олон суварга бүтээжээ.
Өнөөдөр энэхүү Бурхан багшийн шарилын эрдэнийн үйлдвэрийг ”Галд үл шатагдан үлдсэн шүд” хийгээд эрдэнийн шарил (эрдэнийн тунгалаг үрлүүдийг хэлж буй) хэмээн хоёр хуваан тахиж байна.
Эрдэнийн шарилууд дэлхийн 24 улсад хадгалагддаг. АНУ, Афганистан, Орос, Япон, Бангладеш, Бутан, Бирм, Кампучи, Энэтхэг, Индонези, Кашмир, Солонгос, Лаос, Малайз, Монгол, Непал, Пакистан, Перс, Сингапур, Шри Ланка, Тайланд, Төвд, Вьетнам гэх мэтчилэн Ази Европын том жижиг, хөгжингүй буурай, Бурхны шашинтай болоод Христийн, Лалын шашинтай эртний түүхтэй бүх улсад тусгайлан сүм барьж, тахиж тавиглан, шүтэж биширч байна.
Харин энэ дунд одоогоор найман газар Бурхан багшийн шүд буюу ”Галд үл шатагдагч шарил эрдэнэ”-ийг хадгалдаг.
1.Энэтхэг. Нагаржунаконда музей
2.БНХАУ. Бээжин. Бадачу цэцэрлэг. Лингуан сүм
3.Шри Ланка. Канди бурхан багшийн шүдний сүм
4.БНХАУ. Шандун муж. Баошиан сүм.
5.Япон. Камакура. Шари-ден сүм
6.Сингапур. Бурханы багшийн шүдний сүм музей
7.Тайвань. Каосюин хийд. Бурхны дурсгалын цогцолбор
8.АНУ. Калифорни. Роузмийдийн Лу уулын сүм 
Харин энэхүү жагсаалтын есд буюу хамгийн сүүлд Монгол Улс орох юм. Яагаад гэвэл энэхүү өөрсдийн үнэт эрдэнийн тухай судалгааг 2011 онд эхлүүлж, тухай үеийн Боловсрол, Соёл, Шинжлэх ухааны яамны сайд Ё.Отгонбаярын хичээл зүтгэлээр Монгол Улсын хосгүй үнэтийн жагсаалтанд бүртгэгдсэн бөгөөд өдгөө Богд хааны ордон музейд хадгалагдаж байна. Мөн Монголын бурханы шашинтнуудын дунд эрдэнийн шарилууд ч хэд хэд хадгалагдаж буй. 
Бид энэхүү судалгааг монгол хэлээр хэвлүүлсний хойно тусгайлан сүм барьж, тахиж тавиглахын хамт англи хэлээр орчуулан, дэлхийн бусад орны бурханы шашинтан болоод эргэлчин мөргөлчид, тэр дундаа эртний түүхт Монгол үндэстний оройн дээд шүтээн болгох учиртай юм. Ингээд Монголтой холбоотой түүхийг эргэн сөхье.

Бурхан багшийн шүд ба Монгол   

Хамгийн анх Бурхан багшийн шүдийг Монголд хэрхэн авчирсан тухай Марко Поло мэдээлжээ. 
Итали хэлнээс орчуулсан түүний бүрэн тэмдэглэлд ”Хубилай хаан Шри Ланка улс руу худалдаан экспедици явуулж, зарлиг илгээжээ. Танай улсад хадгалагдаж буй Бурхны шарил нь манай улсад байваас зохистой тул явуул. Эс тэгвээс цэрэг хөдөлгөн байлдан эзэлж, хүчээр авна гэсэн утгатай захиа илгээжээ. Ингээд экспедици ажлаа амжилттай бүтээж, Адам (Бурхан багшийг ингэж нэрлэсэн байдаг)-ын шүд болон үс, хаш аяга тэргүүтнийг авчирсан бөгөөд энэхүү баярт үйл явдлыг тохиолдуулан олон хоногийн найр хурим хийсэн” гэж. 
Үүний хойно Өндөр гэгээний намтар болоод Эрдэнэзуу хийдийн түүхийн холбогдолтой маш олон сурвалжуудад ”Халхын Автай сайн хаан III Далай лам Содномжамцтай уулзсан бөгөөд Галд үл шатагдагч шарил эрдэнэ, Пагмадүв бурхны чулуун хөрөг сэлт нарийн нандин шүтээн залж, Эрдэнэ зуу хийдийг байгуулжээ. Эрдэнэ хэмээх нь чухамдаа эрхий хурууны чинээ галд үл шатагдагч эрдэнийн шарил” хэмээн онцлон дурдсан байдаг. Энэ тухай түүхийг хожуухан нь болсон Галдан бошигтын учиртай холбон ярих нь ч бий. Нарийн учрыг түүхийн ном зохиолд бичиж үлдээлгүй машид чандлан нууцалжээ.
Харин Богд хааны ордон музейд ирсэн түүх бол ихээхэн сонирхолтой бөгөөд тодорхой. 1925 оноос эхэлнэ. Богд хааны ордон тухайн үеийн Коминтерний төлөөлөгч, энэхтэг судлаач И.М.Тубянскийн санаачлагаар Монгол Улсын анхны музей болгон зохион байгуулагдаж, улсынхаа ховор нандин бүхнийг олж цуглуулах ажил хийж эхэлжээ. Энэ цагаас 11 жилийн дараа буюу 1936 онд Монгол Улсын Ерөнхий сайд П.Гэндэн Мосфильм-ийн киночдыг авчран Эрдэнэзуугийн цамыг кино хальсанд авч үлдэхийн тулд дахин нэг гаргажээ. Тэр жил анх удаа нэг жилд хоёр дахь удаагаа цам харайсан хэмээн хууччуул дурсдаг. Энэ үед Эрдэнэзуу хийдийг хамаарч байсан алтан ургийн тойд лам нартай уулзан, "Тун удахгүй Бурхны шашин устана. Юу авч үлдэх вэ?” гэхэд тэдгээр тойд "Монголын бурхны шашин энэхүү галд үл шатагдагч бурхан багшийн эрдэнийн шарилаар мандсан. Үүнийг хадгалж авч үлдвэл хожмоо дахин сэргэх юуны магад” хэмээн өгсний дагуу тухай үеийн Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга Өлзий-Очироор дамжуулан дагавар бичиг бичүүлж, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн дарга Л.Дэндэвт хүргүүлэн хадгалуулснаар Богд хааны ордон музейд иржээ.
2011 он буюу Богд хаант Монгол улсын 100 жилийн ойг тохиолдуулан Богд хааны ордон музейд дэглэж байсан ”Богд хааны үнэт эрдэнэс” сэдэвчилсэн үзэсгэлэнг зохион байгуулахын үест Ажаа гэгээнд үзүүлэн, санал зөвлөгөө авсан юм. Ажаа гэгээн бол БНХАУ-ын Бурхны шашны нийгэмлэгийн тэргүүн байхдаа тухайн шүтээнд хамгийн ойр явсан монгол үндэстний цорын ганц лам. 1960-аад онд Гандан хийдийн лам ”Уран” Данзан (1915-2006) гуай Бээжин хотын бурхан багшийн сүмийн сэргээн засварлалтын ажилд уригдан оролцож байсан юм. Ингээд Ажаа гэгээн "Энэ шүтээнийг ариун сайхнаар хадгалж яваарай. Монгол түмний нандин шүтээн юм” хэмээн хэлсний дагууд, судалж, сурвалжлах ажлыг зогсолтгүй хийсээр байгаа бөгөөд Төрийн тэргүүн, Ерөнхий сайд, УИХ-ын дарга нар удаа дараа ирж, мөргөн адис жанлавыг нь хүртэж байснаас өнөөг хүртэл нийтэд ил болгоогүй байна.
ССАЖЯ-ы сайд асан Ц.Оюунгэрэл болон БСШУЯ-ы сайд Лу.Гантөмөр хэмээх хоёрын хоёр соёлын сайдтай нигуурдан уулзаж, энэхүү шүтээний тухай болоод, тусгай зориулсан сүм дуган барих, улмаар дэлхийн монголчуудын нэгэн нандин шүтээн, итгэл үнэмшил, аялал жуулчлалын нэгэн төв болгох хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн ч амжилт олоогүй л байна. 
Ямартай ч нэгэн сайн өдөр энэхүү хүсэл мөрөөдөл биелнэ хэмээн найдаж байна. 
Хол газарт одож, эрдэм ном сургааль соёл хүртэн ирсэн болоод, төрийн жолоо түшиж, тамга атгаж суугаа хүнд сануулга хийгээд үлгэр болох болов уу? хэмээн Ажаа гэгээний дурсамжийн доторх Бурхан багшийн шүдийг хэрхэн Бирмд аялуулан, мөргөл тавьж, цагийг тохи­нуулсан түүхээс хэсэглэн авч хамтатган хүргэе. 

Бурхан багшийн үлдэсийг дагалдан аялсан нь

Алтангэрэл сударт "Сарира бол номлолыг ажиглаж, Самадид орж, мэргэнд хүрэхийн үр" гэсэн байна. Тэр нь үнэхээр жир бус бөгөөд ялж төгс нөгчихүй буюу. Нийтийн тооллын III зуунд, Ашоки хаан Буддагийн Сарирасыг( үлдэс ) хаан төрийг нь барьж байсан Энэтхэг даяарын 84.000 бунханд хадгалжээ. Тэдгээр нь мөнхөд хэрэглэж болохоор үлдэж, тийнхүү хүн төрөлхтөнд ашгаа өгч байх болно хэмээн найджээ. Түүхийн жаргал, зовлон хүмүүний явдлын үйлийн үрийн улмаас тун олонгүй Сарирас байдаг гэх боловч, тэдгээр нь жинхэнэ үлдэс үү, хуурамч уу хэлэхэд хэцүү л дээ. Үүнд, Бээжингийн алдарт мөргөлийн Найман шүтээний нэг болох Бадачу парк болон Шри-Ланкад байгаа Бурхан багшийн шүд ерөнхийдөө жинхэнэ нь гэж хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдаг. Бүр тодруулж хэлбэл энэ сарирас буюу үлдэс нь Бурхан багшийн шүд юм. 1955 онд Сарирас Бирмээр аялсан бөгөөд Банчин Богдын найз нөхөр гэвш лхарамба Шаравжамц болон миний бие дагалдаж явсан билээ. 
1994 оны дөрөвдүгээр сард, Бирмийн цэргийн дэглэмийн хүсэлт урилгаар, Хятадын Буддистуудын Холбоо Сарирасыг үзүүлэхээр төлөөлөгчдөө илгээсэн юм. Төлөөлөгчийн гишүүн болсондоо, Буддагийн үлдэсийг дагалдан аялах болсондоо би хязгааргүй баярлаж байлаа.
 Мэдэгдэл авсан даруйдаа гадаадад айлчлал хийхийн өмнө болдог бэлтгэл хуралд оролцохоор Бээжин рүү яарав. 1992 оны дөрөвдүгээр сард ардчилсан сонгуулийг цэргийнхэн хүчингүй болгож, Бирмд улс төрийн байдал тогтворгүй болсныг мэдлээ. Бирмийн засгийн газар Үлдсийг аялуулснаар байдлыг тогтворжуулж, нийгмийг тохижуулна хэмээн найджээ. Тэд бас Үлдэс нь манай төлөөлөгчийн зардлыг төлөхөөс хамаагүй илүү их хандив цуглуулна хэмээн итгэж байж. Тийнхүү улс орных нь эдийн засгийн муу байдлаас хамаарахгүйгээр тэд улс төрийн байдалдаа ашгийг эрж, урьжээ.
Хятад болон Бирмийн албаныхан айлчлалын зөвшөөрөл бичигт гарын үсэг зурахад бид байлцлаа. Хурал асар ёсолмол, дэлгэмэл байдалд, шашныг нам хэрхэн хүндэлж, талтай байгааг харуулах гэсэн хундага тулгалт, цэнгүүн мэт болов. 
Үлдэс алтадсан зургаа орчим тохой өндөр суварга дээр гэрэлтэн байх агаад үнэт чулуугаар бүрхмэл ажээ. Тэр Бээжингийн баруун өндөрлөгийн Бадачу цэцэрлэгт хүрээлэнд, Лин Гуан сүмд (Бурханлаг гэрлийн сүм) Шагжамуни Бурхан багшийн алтан хөшөөний өмнө залгаастай байдаг юм. Энэ айлчлалд зориулж, шүдийг залсан багахан суваргыг алтан бадамлянхуа цэцэг дээр, олонд харагдахаар, хөдлөж байхаар тусгайлан байрлуулжээ. Биднийг Хятадаас мордохоос өмнө Бээжин дэх Гуанжиси Сүмд Үлдэсд зориулсан үдэх ёслол хийхийг Бээжин дэх Буддистууд ба Хятадын Буддист Холбооныхон хүсэмжилжээ. Тийн боловч хүсэлтийг засгийн газраас “Хүлээн авах боломжгүй” гэж үзээд хөрөнгөтний мухар сүсэг хэмээн үл хэрэгсэв. Тэгтэл үдэх ёслолд том лам нар, маш олон иргэд ирсэн байлаа. Биднийг ном уншихад цуглаад байсан хоёр зуу гаруй хүн танхимд орж ирээд, гэнэт сөхрөн “Бурхан багшийн шүднээс гэрэл цацарч байна” гэж дуу тавин мөргөв. Би шүдний эсрэг байрлалд зогсож байсан учир гэрлийг харж чадсангүй. 

Маргааш нь хэдийгээр зэвсэг агссан цагдаагийнхан онгоцны буудал руу дагалдахаар хүлээж байсан ч Гуанжиси сүмээс мордохын өмнө богино ёслол үйлдэв. Биднийг дуусаад явах болоход дахин гайхамшиг боллоо. Эхлээд үлдэстэй суваргын амсрын өнгө огцом тод улаан болов, тэгээд бүдгэрэв. Үлдэсээс гарч байсан цагаан гэрлийн бүдэг туяа нь ус ууршуулагчаас гарч байгаа уур шиг харагдаж байв. Бид нам болж ”Гэрэл гарч байна, гэрэл гарч байна... Юу болж байна аа?” гэж шивнэлдлээ. Хэдэн хормын дараа цагаан гэрэл өнгө орж, ногооноос улаан, хөх, шар руу аажмаар шилжиж, тэгээд улам улмаар үлдэс рүү ойртох нь замхарч буй солонго адил байлаа. Бид алгаа хамтатгаад, юу болохыг хүлээтэл гэнэт хэн нэгэн бидний өмнө орж, түр халхлаатав. Түүнийг өнгөрөхөд гэрэл үзэгдэхгүй болсон байлаа. Би ганцаараа байгаагүй, бид бүгд тэр гайхамшгийг харсан. Гэхдээ энэ бол итгэхийн аргагүй зүйл байсан юм. Бүх зүйл хоёр хором хүрэхгүй хугацаанд болж өнгөрсөн бөгөөд юу харсан үзснээ мэдэж ойлгоход хангалттай байв. Би энэ үзэгдлийг хэзээ ч мартахгүй. Энэ үед болсон бүхнийг бодож зогсохдоо, итгэлээр дүүрэн байгаагаа мэдэрсэн бөгөөд тэрхүү биеэр харж мэдэрсэн завшааныхаа төлөө баярын нулимс ургахад бэлэн байв. 
Үзэж харсандаа сэтгэл хөдөлсөн минь онгоцны буудал явахад төдийгүй Япон хүртэл нисэх урт замын туж эзэмдэж байлаа. Биднийг хүрэлцэн ирэхэд гайхамшигтай сайхан өдөр тохиож, Бирмийн сүсэгтнүүд Үлдэсийг хүлээн онгоцны буудал дээр мянга мянгаараа угтлаа. Онгоцноос буунгуут халуун дотноор хүлээн авч, хүн бүрт улбар шар цэцгийн хэлхээ зүүж өгөв. Олонх хүн баяр ёслолын хувцсаа өмсөж, нутаг орныхоо хуваргыг дагалдан ирсэн байлаа. Тэд Түвэдийн хуваргуудаас огт өөр харагдана, бараан гүргэм нөмрөгтэй, бараг л хар хүрэн өнгийн эрхи барьсан, хөл нүцгэн. Дөрөвдүгээр сард халуун айхтар тул Буддын дүрсээр чимэглэсэн дэвүүрээр сэвж сэрүүцнэ. Бүхий л юм Түвэдийнхээс ондоо аж.
Бирмийн шашны төлөөлөгчид болон засгийн газрын албаны хүмүүс Үлдэсийг болгоомжтойгоор, амьд цэцгээр бүрхсэн, сайхан чимэглэсэн тавцан дээр залан, ёслол Бирмийн залбирлын аялгуу болж залбирлаар хөгжин өрнөлөө. Угтах ёслол өндөрлөх үес, Үлдэсийг асрын дор, алтадмал болоод улаанаар өнгөлсөн, нэлдээ цэцэг унжуулсан нь хөшиг мэт харагдах урт намхан тэрэг дээрх асрын дор байрлуулж, гоёмсог өмсгөлт заанд хөллөсөн байв. Хуваргууд, сүсэгтэн олон зам дагуу Гурван эрдэнийг өргөн хүндэлсэн дуу дуурсгаж байлаа. Янгонд тэр өдөр бүх хүн ажилдаа явалгүй амарсан гэж сүүлд нь мэдсэн юм. Зам дагуух бунхад, оршин суух иргэдийн сууц, тосгодыг өнгөрөн явсаар, хүмүүс сунан мөргөж, цэцэг өргөж, цувааг угтуулан замын усаар чийглэж байв. Хүн бүрийн царайд баяр баяслын инээмсэглэл тодорч, шашин мөргөлийн ая аялгуу хотоор нэг дуурсч үнэхээрийн тааламжтай баяр ёслол боллоо. Алга ташилт, мөргөл, мэхийн хүндэтгэх бирмчүүдийн дундуур цуваа цаг гаруй явсаар, Каба Ае Цацад хүрэхэд албан ёсны угтах ажиллагаа болов. Каба Ае нь Замбуулингийн Амгалан Цацыг бэлгэдэх бөгөөд Тхиримигалар Каба Ае өндөрлөгт 1955 онд буддистуудын чуулганд зориулж бүтээгдсэн, гучин дөрвөн метр өндөр бурхан нь сууриараа гучин дөрвөн метр ажээ. Зам тийм хол ч ёслолын заанууд удаан хөдөлсөөр, Үлдэсийг том танхимд удирдан оруулж, өндөрт залав. Дээд хуваргууд, бид, мөн Бирмийн хуврагууд Үлдэсийн нэг талд өвдөглөн суугаад гурвантаа мөргөв. Бирмийн улс төрийн удирдагч, генерал Кхин Ниунт орж ирэн эхлээд Үлдэст, дараа нь Бирмийн том хуваргууд болон манай төлөөлөгчид мөргөв. Би уламжлалын ялгаа зөрөөг харж, ажиглаж явлаа. Кхин Ниунт явсны дараа хүмүүс дотогшлон Үлдэсийг үзэж, мөн чөлөөтэй болж босон явах боллоо. Маш их сэтгэл хөдөлгөсөн ёслол байсан юм. Амьдрал бол тогтонги зүйл биш амьдралын эд зүйл бас тогтонги биш. Би Жаяг Гэгээний хэлсэн зарим үгийг бодлоо. “Хүний болоод нийгмийн тухайн хүчинтэй байдал нь гэрэл мэт, хуудас цаас мэт жин бага, хааш л бол хааш хялбар хийсэх авч нийгүүлсэл нь алтан ялтас бөгөөд хэдэн зуун жил оршуулж далдалсан ч гэрэлтсээр байна” гэж тэрбээр хэлсэн юм.
Хотуудад хүн олонтой, Буддын хөшөөдтэй том хөшөө дурсгал, цац бурхан, сүмтэй, олонх нь алтан навчаар бүрмэл байсан нь хүмүүс худалдаж авч, суварга болон хөшөөнд тавьсан нь тэр ажээ. Үлдэсийг улс орон даяар залж үзүүлэхийн тулд Бирмийн Батлан Хамгаалах Яам манай төлөөлөгчдөд зориулж жижигхэн онгоц гаргаж өгөв. Маш хуучин онгоц бөгөөд цонх нь айхтар шар өнгөтэй , тоос тортог ба он жилийн өнгөр суусан тул би байгалийн сайхныг арайхийн харж явав. Нисгэгч сав л хийвэл цаас уу, зураг уу нэг юм харан жолоо үйлдэж, шугамаар зураас зурж, харваас тайван бус явж байлаа. Бид Швэмавдав цац бунханг үзэхээр Баго-д зочлов. Алтан Бурхан цац нь анх VIII зуунд баригдсан бөгөөд 23 метрийн өндөрт заларсан ч, намайг харахад 114 метрийн өндөрт мэт байв. Энэ газар гоёмсог сувгаар хязгааргүй хүрээлэгдсэн, тэдгээрийн зарим нь нурж унахдаа хүрсэн, заримыг нь шинэчилж засварлажээ. Энэ нь туйлын ариун газар байлаа. Шашны том их сургуулиар ороход зуны амралттай байсан ч 600-аад оюутан байхыг бодоход энэ сургууль маш том, 6000 оюутантай ч байж магадгүй. Тэд тун амгалан тайван элгэмсүү ажээ. Түвэдийн хийдүүд ийш тийш хурдлах хуваргаар дүүрэн, мөргөлийн аялгуу дуусч, сүсэгтнүүд ч аялгуулан уншиж, залбирал үйлдэж, жуулчид ч бас хөлхөлдөнө. Бирмд харин бүх юм нам тайван, шувуудын жиргээг хаана ч сонсож болохоор байлаа. Явахынхаа өмнө улс төр, шашны удирдлагатай уулзаж ярилцав. Заримынх нь эрч хүч, эрдэм мэдлэг надад гүн сэтгэгдэл төрүүлсэн бөгөөд зарим нь тэдний бидэнд хэлснээр бол Буддын сургаалын олон номыг цээжээр мэдэх ажээ.
Бирмд дөч гаруй хоног байж Янгоноос бусад олон газраар Үлдэсийг залахад дагалдан явав. Хаана ч очсон биднийг халуун дотноор хүлээн авч, Үлдэс олны сэтгэлийг эзэмдэж байсан юм. Хүмүүс, хөгшин залуу хэн боловч хүндэтгэлээ илэрхийлэхээр ирж байлаа.

Г.Ням-Очир

СЭТГЭГДЭЛ

Comments


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6