Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
БАЙГАЛЬ ОРЧИН, ЦАГ УУРЫН ӨӨРЧЛӨЛТ НИЙГМИЙН ТЭГШ БУС БАЙДАЛД НӨЛӨӨЛЖ БАЙНА
Image
АКАДЕМИЧ Р.БАРСБОЛДОД ХУТГА ТУЛГАН ДЭЭРЭМДСЭН ЭТГЭЭДҮҮДИЙГ ИЛРҮҮЛЖЭЭ
Image
С.БЯМБАЦОГТ: ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ӨӨРЧЛӨЛТИЙГ 35 ХУВЬД БАГТААХ ШААРДЛАГА БИЙ БОЛООД БАЙНА
Image
ХУУЛЬ БУСААР АШИГТ МАЛТМАЛ ОЛБОРЛОЖ БАЙСАН ИРГЭДИЙГ ИЛРҮҮЛЖЭЭ
Image
​ЗАГАСТАЙН ДАВАА ТҮР ХУГАЦААГААР ХААЖЭЭ
Image
HUAWEI КОМПАНИ ШИНЭ ҮЙЛДЛИЙН СИСТЕМЭЭ ТАНИЛЦУУЛЛАА
Image
БАЯР НААДМЫН ӨДРҮҮДЭД АВТО ТЭЭВРИЙН ОСЛООР ГУРВАН ХҮНИЙ АМЬ ЭРСЭДЖЭЭ
Image
ДЭЛГЭРМӨРӨН ГОЛД ОСОЛДСОН ИРГЭНИЙГ ЭРЭН ХАЙХ АЖИЛЛАГАА ҮРГЭЛЖИЛЖ БАЙНА
Image
АЛБАН ҮҮРГЭЭ ГҮЙЦЭТГЭЖ БАЙГААД АМЬ ЭРСЭДСЭН ДОЛООН АЛБА ХААГЧИЙГ ЭРГЭН ДУРСАВ
Image
МОНГОЛ УЛС ХАГАС ЖИЛД 217 МЯНГАН ЖУУЛЧИН АВЧЭЭ
Image
“ИРГЭДИЙН ЭРҮҮЛ, АЮУЛГҮЙ, АЯ ТУХТАЙ ОРЧНЫГ ХАНГАХАД ЧИГЛЭСЭН ЗАРИМ АРГА ХЭМЖЭЭНИЙ ТУХАЙ” АЛБАН ДААЛГАВРЫГ БАТАЛЛАА
Image
ХЭЭРИЙН ТҮЙМЭР ГАРАХ ЭРСДЭЛИЙГ ТАСЛАН ЗОГСООВ
Image
ХАР ТАМХИНЫ ТОЛГОЙЛОГЧ ЯЛ СОНСОВ
Image
Амласан 1.8 тэрбумаа хэзээ өгөх вэ С.Амарсайхан дарга аа
Image
ТҮРЭЭСИЙН ОРОН СУУЦНЫ БҮРТГЭЛ 07-Р САРЫН 22-НООС 8-Р САРЫН 5-НЫГ ХҮРТЭЛ ЯВАГДАНА
Image
СЭРЭМЖЛҮҮЛЭГ
Image
ТҮРЭЭСЛЭЭД ӨМЧЛӨХ БАЙРНЫ САРЫН ТӨЛБӨР 284 МЯНГАН ТӨГРӨГӨӨС ЭХЭЛНЭ
Image
ЧИНГЭЛТЭЙ ДҮҮРЭГТ СУРГУУЛЬ, ЦЭЦЭРЛЭГИЙН 10 БАРИЛГА ШИНЭЭР АШИГЛАЛТАД ОРНО
Image
Б.НЭРГҮЙ: ЦАГДАА ГЭХ НЭР ХҮНДИЙГ СЭВТЭЭХГҮЙН ТӨЛӨӨ ӨДӨР БҮР ХАМГИЙН САЙНААР АЖИЛЛАХЫГ ХИЧЭЭДЭГ
Image
Э.СОДНОМПИЛЖЭЭ ДЭЛХИЙН РЕКОРДЫГ ШИНЭЧИЛЖ, ДЭЛХИЙН АВАРГА БОЛЛОО
Image
4 ХҮН ХҮНД ГЭМТЭЖ, 4 ХҮН НАС БАРСАН НОЦТОЙ ОСОЛ ГАРЧЭЭ
Image
ТОСТ, ТОСОН БУМБАД АЮУЛ АВЧИРСАН УИХ-ЫН ГИШҮҮН Б.ЧОЙЖИЛСҮРЭНГИЙН УУРХАЙ ЗОГСЖЭЭ
Image
Ж.ТЭМҮҮЖИН: ЭРЭГ ДЭЭР ОЛОН ХҮН БАЙСАН. ГЭВЧ ГОЛ РУУ ОРОХ ЗОРИГТОЙ ХҮН БАЙГААГҮЙ
Image
ЦАГДАА, ДОТООДЫН ЦЭРГИЙН АЛБА ХААГЧДАД ЦОЛ, ШАГНАЛ ГАРДУУЛАХ ЁСЛОЛЫН АЖИЛЛАГАА ЗОХИОН БАЙГУУЛАГДЛАА
Image
ЭРҮҮГИЙН ЦАГДААГИЙН АЛБАНЫ ТҮҮХТ 85 ЖИЛИЙН ОЙН БАЯР ТОХИОЖ БАЙНА
Image
ОГТЛОЛЦОЛ
Image
ТӨВ АЙМАГТ 4.6 МАГНИТУДЫН ГАЗАР ХӨДЛӨЛТ БОЛЖЭЭ
Image
ДУРАНГААР БӨӨР АВАХ МЭС ЗАСЛЫГ ОРОН НУТАГТ АНХ УДАА ХИЙЛЭЭ
Image
БЗД ЗАМЫН ЦАГДААГИЙН ХЭЛТЭСТЭЭ ХОЁР МОТОЦИКЛ ӨГӨВ
Image
ЦАХИМ ДУУДЛАГА ХУДАЛДААГААР ЗАРАХ ДОЛООН ГАЗАР
Image
Э.МӨНХБАЯР: ГЭР БҮЛИЙН ХҮЧИРХИЙЛЛИЙН ТУХАЙ ХУУРАМЧ ДУУДЛАГА ОЛШРООД БАЙНА
Image
А.ДАВААНЯМ: БИ 16-ХАН НАСТАЙДАА УЛСЫН НААДАМД ХОЁР ДАВСАН. СОНИН ДУРСАМЖ ШҮҮ
Image
Ц.ТҮВШИНЖАРГАЛ: ЗУРАХГҮЙ Л БОЛ ТАЛ БИЕГҮЙ ЮМ ШИГ ДУТУУДДАГ
Image
ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ЭЭЛЖИТ ХУРАЛДААНААР ДАРААХ АСУУДЛУУДЫГ ХЭЛЭЛЦЭН ШИЙДВЭР ГАРГАЛАА
Image
ИНСТАГРАММ ЛАЙК НУУЦАЛНА
Image
УС ИХЭЭР ТОГТДОГ БАЙРШЛУУДЫН УСЫГ СОРУУЛЖ БАЙНА
Image
ӨНӨӨДӨР ЦАХИЛГААНЫ ХЯЗГААРЛАЛТ ХИЙГДЭХ ГАЗРУУД
Image
ӨНӨӨДӨР: ''БУЯНТ-УХАА 2'' ТҮРЭЭСИЙН ОРОН СУУЦАНД ХАМРАГДАХ ИРГЭДИЙН ЦАХИМ БҮРТГЭЛТЭЙ ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭЛЭЛ ХИЙНЭ
Image
ХЭНТИЙ, ТӨВ АЙМГИЙН ЗҮҮН, ДОРНОДЫН ХОЙД ХЭСГЭЭР АХИУХАН ХЭМЖЭЭНИЙ УСАРХАГ БОРОО ОРНО
Image
"АЛТАН АЗАРГА", "МӨНГӨН ГҮҮ", "МОЛОР УНАГА"-НЫ ЭЗЭД ТОДОРЛОО
Image
ЖЕЙСОН СПЭЛБЕРГИЙГ “НАЙРАМДАЛ” МЕДАЛИАР ШАГНАВ
Image
ЗӨВШИЛЦЛИЙН АЖЛЫН ХЭСГИЙГ МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧ ДАРГАЛНА
Image
МОНГОЛЫН ТЭЭВЭРЧИД ӨӨРИЙН УНААГААР ДАЛАЙН БООМТ ХҮРЭХ БОЛОМЖ БҮРДЛЭЭ
Image
ГОРХИ-ТЭРЭЛЖИЙН БҮС НУТГААС АМРАЛТЫН ТАВ ХОНОГТ 100 ТОНН ХОГ ТҮҮЖЭЭ
Image
МАХ, МАХАН БҮТЭЭГДЭХҮҮН БОЛОВСРУУЛАХ ҮЙЛДВЭРҮҮДЭД ХАМТАРСАН ШАЛГАЛТ ХИЙЖ ЭХЭЛЛЭЭ
Image
​М.БИЛЭГТ: ЭМЭГТЭЙ ГИШҮҮДИЙН ТӨЛӨӨЛЛИЙГ ЯАГААД ОРУУЛААГҮЙ ЮМ БЭ
Image
НИЙТ ҮЙЛДВЭРЛЭЛИЙН ОСЛЫН 22.1 ХУВЬ НЬ УУЛ УУРХАЙ, ОЛБОРЛОЛТЫН САЛБАРТ ГАРЧЭЭ
Image
БИЧЛЭГ: ТЭРГЭНЦЭРТЭЙ ИРГЭНИЙГ МӨРГӨӨД ЗУГТСАН ЖОЛООЧ НЬ ЛАМ БАЙЖЭЭ
Image
Х.ЭНХБОЛД: САНАСАНДАА ХҮРЭХ, ЗОРЬСОНОО БИЕЛҮҮЛЭХ ЧИНЬ АВРАГЧ ХҮНИЙ БАХДАЛ ШҮҮ ДЭЭ
Image
ХДХВ/ДОХ-ЫН ХОЁР ТОХИОЛДОЛ ИЛЭРЧЭЭ
Image
Мобикомоос татгалзъя
Image
ТАНЫ ГАР УТСЫГ ТАГНАЖ БАЙГАА ЭСЭХИЙГ ХЭРХЭН МЭДЭХ ВЭ?
Image
Өргүй Монгол хөдөлгөөн "өр"-өө тэглэхийг шаардлаа
Image
Г.Эрхэмбаяр хамтлагийнхаа бүсгүйтэй хайр сэтгэлийн холбоотой болжээ
Image
Ц.Энхбаяр: С.Баярыг эргүүлэн тат, надад одоо айх зүйл байхгүй
Image
Б.Шижирбат "Авьяаслаг Америкчууд" шоунаас хасагдлаа
Image
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Батсүмбэрт ажиллана
Image
Хорхог бол Хор+Хог биш, Харин…
Image
Үсийг эрүүл болгох үс уналтын эсрэг жорууд хадгалаад аваарай
Image
Хүн дайраад осолын газраас зугтажээ
Image
ТӨВӨД ХҮМҮҮСИЙН УРТ НАСЛАДАГ НУУЦЫГ ЭРДЭМТЭД ИЛРҮҮЛЖЭЭ!
Image
Б.Бат-Энэрэл хүү 7 сарын 7-ны өдөр 7 цагт төрсөн
Image
Жүжигчин И.Одончимэг өдгөө 50 нас хүрч байгаа хэдий ч гэрлэх санал хүлээн авч олныг ангайлгав.
Image
Х.Баттулга: Эв нэгдлийг эрхэмлэсэн Ерөнхийлөгч байна
Image
Энэ зуны ээлжит одоор Б.Баярмаа тодров уу?
Image
Өнөөдөр ихэнх нутгаар бороотой
Image
Х.Баттулгын дараагийн зөвлөхөөр Д.Пүрэвдаваа томилогдох уу?
Image
Элчин сайд нарыг эгүүлэн татах тухай албан бичигт хариу өглөө
Image
Зөвхөн нийтийн галт тэргэнд харах боломжтой зүйлс /27 фото/
Image
С.Батцэцэг Хөдөлмөрийн баатар боллоо
Image
Энэ гайхалтай тенүүдийг хэрхэн тавмдаг гээч Тень тавих 20 санаа
Image
Голомт банкны зэс картын эзэмшигчид Эх орноороо хөнгөлөлттэй аялах боломжтой
Image
МУ-ын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга: Зөвлөхүүдээ томилоно
Image
Түймэрт явсан залуусаараа аархая
Image
УИХ-ын гишүүн Л.Энх-Амгалан Ц.Содномдоржид хаш цагаан хөөргөө бэлэглэлээ
Image
Чингэлэгт даруулсан хүүхдийн биеийн байдал хүнд байна
Image
Түймэр тавьсан этгээдээр хохирлыг төлүүлжээ
Image
Дуучин бүсгүй тайзан дээр тогонд цохиулан нас баржээ
Image
Түрийвчинд тань мөнгө тогтохгүй байгаа бол та эдгээрийг хэрэгжүүлээд үзээрэй
Image
Маск "Энэ миний наадам" хошин шог
Image
Монгол, АНУ, Японы Гадаад харилцааны яамдын гурван талт улзалт боллоо
Image
26-Р ЦЭЦЭРЛЭГИЙН ХАМТ ОЛОН ТУСЛАМЖИЙН АЯН ӨРНҮҮЛЖ БАЙНА
Image
ХӨЛ БӨМБӨГИЙН ДАШТ 1994
Image
С.БААТАРЖАВ: АЛБА ХААГЧДАД ТАВЬЖ БУЙ ШААРДЛАГА ЗӨВХӨН ХУУЛИЙН ДАГУУ БАЙХ ЁСТОЙ
Image
БАЯН-ӨЛГИЙД ХҮНСНИЙ БАРААНЫ ҮНЭ 15 ХУВИАР ӨСЖЭЭ
Image
ДАРХАНЫ ЗАМЫГ ШИНЭЧЛЭХ 60 АМ.ДОЛЛАРЫН ГЭРЭЭГ БАЙГУУЛАВ
Image
СУМЫН СОНГУУЛИАС БОЛЖ УЛСЫН ПАРЛАМЕНТ ЗАВСАРЛАВ УУ
Image
Д.ТРАМПЫН ӨМГӨӨЛӨГЧ АСАН ЛУЙВАР ҮЙЛДСЭН ХЭРЭГТ БУРУУТАЙ ГЭДГЭЭ ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРЧЭЭ
Image
Зайрмагны худалдагчаас АНУ-ын Ерөнхийлөгч болсон Барак Обама
Image
СЭЛЭНГЭ АЙМАГТ ГАХАЙН МЯЛЗАН ӨВЧНИЙ ШИНЖ ТЭМДЭГ ИЛЭРЧЭЭ
Image
ЭЭЛЖИТ БУС ЧУУЛГАНААР НАЙМАН АСУУДАЛ ХЭЛЭЛЦЭНЭ
Image
ХЯТАД УЛС 2018 ОНД ТАТВАРЫГ БУУРУУЛНА
Image
ТЭЭВРИЙН ХЭРЭГСЛИЙН СТАНДАРТАД ХЯНАЛТ, ШАЛГАЛТ ТАВИНА
Image
Сөүлийн гудамжинд “Аз жаргалтай Улаанбаатар” хөшөө байрлуулав
Image
Хулгайн утас дамжуулан зарвал хариуцлагад татагдана
Image
Сурагчдын амралтыг сунгахгүй
Image
Монголын Цахилгаан Холбооны 40 хувийг төрд авна
Image
УЛААНБААТАР ХОТОД ӨДӨРТӨӨ 22-24 ХЭМ ДУЛААН БАЙНА
Image
ХОДООДНЫ ШАРХТАЙ БОЛСОН БАЙЖ БОЛЗОШГҮЙ 10 ШИНЖ ТЭМДЭГ
Image
БОАЖ-ын сайдын үүрэг гүйцэтгэгч Д.Оюунхорол НЭЗТТ-ийн хандивлагчдын Удирдах зөвлөлийнхөн болон зочид, төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзлаа
Image
Зарим элчин сайдын яамдыг татан буулгаж, Шанхайд Консулын газар нээнэ
Image
ОХУ-ЫН БҮГД НАЙРАМДАХ БУРИАД УЛСЫН АРДЫН ХУРЛЫН ДАРГА Ц.Э.ДОРЖИЕВИЙГ ХҮЛЭЭН АВЧ УУЛЗАВ
Image
ЭНЭ 7 САРД ТАНД ЮУ ТОХИОЛДОХЫГ МЭДМЭЭР БАЙНА УУ? ШЭЙРЛЭЭД АВ!
Image
Дуучин Амина Өвөрлөгч эртэй дэр нэгтгэжээ.
Image
Ус дутагдвал эрт хөгширнө
Image
МОНГОЛЫН ТӨМӨР ЗАМЫН САЛБАР 80 ЖИЛИЙН ОЙТОЙГОО ЗОЛГОЖ БАЙНА
Image
СИРИЙН ОЛОН МЯНГАН ИРГЭН ТӨРӨЛХ ХОТДОО ЭРГЭН ИРЖЭЭ
Image
Д.САРАНГЭРЭЛ: 15-Р СУРГУУЛИЙН 38 ХҮҮХЭД, НЭГ БАГШ СҮРЬЕЭТЭЙ ГЭХ ОНОШТОЙ ГАРСАН
Image
Зүрхний төрөлхийн гажигтай хүүхдүүдийг үнэ төлбөргүй үзлэгт хамруулна
Image
Жүжигчин Ариукаагийн нөхөр шүүгч Наранзунг доромжлов
Image
Image

Нэгэн тулаан

Чухам хэзээ, хаана, ямар шалтгааны улмаас энэ агуу тулаан эхэлснийг мэдэх хүн байдаггүй ч, монгол жанжны ухаан, суу билгийг ард түмэн хэдэн үедээ шагшин магтаж ам дамжин ярьсаар ирснийг та бүхэнд хүргэе.

Тэр өдөр бусад өдрөөс ялгагдах юмгүй нар гийсэн, цэлмэг сайхан өдөр байв. Харин байлдахаар жагссан хоёр талын армийн жанжин, баатрууд, цэргүүдийн хувьд бүрхэг, бороотой, цастай, шуургатай, тас харанхуй мөн заримынх нь хувьд гэрэл гэгээг авч ирэх өдөр мэт санагдана. Цэрэг бүр л өчигдрийн амьдрал, өнөөдрийн болж буй явдал, өнийн ирээдүйн талаар сайн, сайхан, муу муухайг хослуулан бодно. Жанждын хувьд тулааныг хэрхэн эхлүүлж, төлөвлөснөө яаж хэрэгжүүлэх тухай эргэцүүлнэ.

Монгол цэргийн жанжин Үйтүмэн, нэрэндээ тохирсон хүч, арга ухаан хосолсон, үй түмэн цэргийг удирдах авьяастай, олон дайн, тулааныг үзэж өнгөрүүлсэн нэгэн ажгуу. Украйн цэргийн жанжин Савон буюу монголчуудын хэлдгээр Саван жанжин, 13 наснаасаа эхэлж цэрэг дайны урлаг, стратеги, тактикийг судалж, ширүүн дайн байлдаанд олон удаа оройлон орж байсан нэгэн. Цэргийн олон, зэвсгийн дэвшил нь дайнд нөлөөлөх хэдий ч эцэстээ тулааны болоод цэргүүдийн хувь заяа жанжны чадвараас шууд хамааралтайг аль аль нь бүрэн ойлгоно.

Монголын арми сэлэмт, харваач, жадат нийлсэн 8 түмэн явган цэрэг, 2 мянган тэмээн цэрэг, 2 түмэн хөнгөн морин цэрэг, 2 түмэн хүнд морин цэрэг, нэгэн мянган торгон цэрэг, тэдгээрийн дээр жанжны шууд удирдлага дор сайд, зөвлөх, амь хамгаалагч нийлсэн нэгэн мянган цэргээс бүрдэж байхад Украйны тал сэлэмт, харваач, жадат нийлсэн 8 түмэн явган цэрэг, 20 харвагч цамхаг бүхий 2 түмэн явган цэрэг, 2 түмэн өвч хуягласан морьт рыцарь, 2 түмэн цэрэг 200 их буу бүхий 2 анги, нэгэн түмэн шилдэг баатрууд, тэдгээрийн дээр жанжны шууд удирдлага дор эрдэмтэн, зөвлөх, инженер, түшмэд, амь хамгаалагч нийлсэн нэгэн мянган цэргээс бүрдэнэ.

Монгол талаас бүрээн дуун хангинаж, Украйны талаас бөмбөр нижигнүүлэн тулаан эхлэв. Үйтүмэн жанжин стратегийн түшиц газар болох Дөрвөлжин хэмээх толгодыг эзлэх зорилгоор юуны түрүүнд харваач төвийн түмэн цэргийг толгодын баруун гар тал руу яаравчлан илгээв. Монгол харваачид толгодын орой дээрээс дайсан руугаа суман мөндөр буулгаж эхлэхэд Саван жанжин тэдний довтолгооныг зогсоохоор өвч хуяг бүхий түмэн явган цэргийг суман мөндрөөс бултуулан толгодын зүүн гар талаар илгээхэд, хариуд нь Үйтүмэн жанжин харваачдаа хамгаалуулахаар жад, сэлмээр зэвсэглэсэн түмэн цэргийг хуягт цэргийн өөдөөс тосгуулан байлдав.

Толгодын орой, дунд хэсэг тэр чигтээ улайрсан цэргүүдийн уухайн дуун, анх удаа үхэл харж, тулаанд орж байгаа заримынх нь айж балмагдсан орилоон хашгираан, сэлэмний цавчилдаан, сумны исгэрээнтэй холилдон сонсдоно.

Саван жанжин зүүн жигүүрийнхээ 10 харвагч цамхагийн хамгаалалт болох нэгэн түмэн цэргийг урагш ахиулж, толгодын орой дээр чулуун мөндөр хэтийн санаа өвөрлөн цамхагуудын урагшлах замыг засав. Монголын армийн зүүн жигүүрийн нэгэн түмэн хөнгөн морьт цэргүүд явган цэрэгтээ туслахаар толгодын зүг уухай хашхиран ухасхийв. Украйны талаас эсрэг этгээдийнхээ морин цэргийн довтолгооныг зогсоох, толгодын дээрх ноёрхлыг нь нураах зорилгоор мөн өөрийн армийн зүүн жигүүрийн нэгэн түмэн морьт рыцариудаар довтлов. Дараагийн түмэн морьт рыцариуд ирэхээс өмнө урьтаж, толгодыг бүрэн эзлэхийн тулд Үйтүмэн жанжин баруун жигүүрийн хөнгөн морин цэргийн түмтийг тулаанд оруулав.

 Толгодын оройг 2 түмэн явган, 2 түмэн хөнгөн морин цэргээрээ эзэлсэн Үйтүмэн жанжин, түшиц газраа улам бэхжүүлэх, тэндээсээ дайсныхаа гол хүчинд цохилт өгөхөөр төлөвлөв. Саван жанжин төлөвлөгөөг нь гадарлаж, толгодын дээрх ноёрхлыг бут цохих хүч хуралдуулан, үүний зэрэгцээ өөрийн гол хүчийг хамгаалалтад бэлтгэнэ. Украйны талаас зүүн жигүүрийнхээ харвагч цамхагуудыг морьт рыцариуд, явган цэргүүдийнхээ хамгаалалтан дор тулаанд оруулахад Монголын талаас баруун жигүүрийн тэмээн цэргээрээ давшив.

Энэ зуур Саван жанжин зүүн жигүүрийнхээ их бууны ангийг тулаанд бэлтгэж, өөрөө байлдааны явцыг бүрэн ажиглах боломжтой өндөрлөг, шууд халдахад бэрхтэй, бартаа, саад ихтэй газарт шилжин байршив. Түүний хувьд хамгаалалтыг зузаатгаж, довтолгооныг няцаагаад улмаар сөрөг довтлон дайснаа дарахаар төлөвлөжээ.

Үйтүмэн жанжин довтолгооныг үргэлжлүүлж урт жадаар зэвсэглэсэн зүүн жигүүрийнхээ тэмээн цэргүүдээр дайсны морьт рыцариудыг довтлов. Үүний хариуд Саван жанжин баруун жигүүрийнхээ 10 харвагч цамхагийг тулаанд оруулж, Монголын талын баруун жигүүрийн хөнгөн морьт цэргүүд рүү чулуун бөмбөг нүүлгэж эхлэв.

Харвагч цамхагуудын хөнөөл их. Засаж бэлтгэсэн, тэвэр дүүрэм том бөөрөнхий чулуугаар тасралтгүй харвана. Хүчтэй нисэн ирсэн чулуунууд цэрэг, агт морьдын ясыг үйрүүлэн бяц цохино. Өнхөрсөн чулуунууд цэргүүдэд гэмтэл бэртэл учруулж, урагшлах замд нь саад болно.

Монголын торгон цэргүүд зүүн жигүүрийн тэмээн цэргүүддээ дэмжлэг үзүүлэх, толгодын дээрх явган цэргүүдээ хамгаалах, цаашлаад Саван жанжинд хүрэх зорилгоор тулаанд уухайлан оров. Украйны баруун жигүүрийн морьт рыцариуд толгодын орой руу давшин монгол явган цэргүүдэд цохилт өгч эхлэхэд монгол цэргүүд толгодыг уруудан сөрж давшин морьт рыцариудын өөдөөс ширүүн эсэргүүцэл үзүүлэв.

Ийн байлдаж байх зуур Украйны харвагч цамхагууд Монголын баруун жигүүрийн хөнгөн морьт цэргүүдийг бүрэн сүйрүүлж, түүнээс цааш тэмээн цэрэг, явган цэргүүд рүү довтолж эхлэхэд, чулуун мөндөрийн дор монгол явган цэргүүд давшсаар тэдгээр хөнөөлт харвагч цамхагуудыг бүрэн сүйтгэв. Толгодыг давж уруудсан монгол цэргүүдийн эрэлхэг, ширүүн довтолгоонд өртсөн рыцариуд ч арга буюу ухарлаа.

Хэдийгээр дайсны баруун жигүүрийн харвагч цамхагуудыг сүйтгэж, толгодын оройд ноёрхож чадсан ч, Үйтүмэн жанжин өөрийн хамгаалалт суларсныг бүрэн ойлгож байсан агаад дайсан этгээдэд сэхэл өгөлгүй довтлох л ялалтад хүрэх цорын ганц арга зам гэдгийг ч ухаарна.

Байлдаан үргэлжлэв. Үйтүмэн жанжин хөнөөл ихт 10 харвагч цамхагийг торгон цэргүүдийнхээ дэмжлэгтэйгээр зүүн жигүүрийнхээ тэмээн цэргээр довтлов. Ухарч сарнисан Украйны морьт рыцариуд эгнээгээ дахин засаж, баруун жигүүрийнхээ морьт рыцариудтай хүч хавсран явган цэргийн довтолгооныг торгоов.

Байлдааны талбарт Монголын арми жагсаал, эгнээ алдагдсан мэт сийрэг, хамгаалалт сул боловч ширүүн довтолгоо үргэлжлүүлэх боломж бүрдсэн байхад, Украйны арми улам нягтарч, хамгаалалтаа сайжруулан, эгнээ, жагсаалаа шахав.

Үйтүмэн жанжин Саван жанжны хориглолтыг сэтлэхээр хүнд морин цэргүүдийнхээ дэмжлэгтэйгээр баруун жигүүрийнхээ явган цэргүүдийг тулаанд оруулав. Саван жанжин шууд өөр рүү нь чиглэсэн довтолгооныг анзаарч байсан боловч толгодыг давж уруудсан явган цэргүүдийг хажуунаас нь цохих, өмнөөс нь ирсэн түмэн цэргийн довтолгооныг зогсоох зорилгоор нэгэн түмэн явган цэргийг довтолгоонд оруулав. Толгодыг давж уруудсан монгол цэргүүд давшсан явган цэргүүдийг тойрч бүслэн хиар цохиод түүнээс цааш дайсны баруун жигүүрийн морьт рыцариуд, Саван жанжны хамгаалалтын түмт рүү улангасан довтлов. Саван жанжны хамгаалалтын түмт монголын тэргүүн эгнээний түмтийг хиартал цохиж, зүүн жигүүрийнхээ их бууны ангийг довтолгоонд бэлтгэв.

Монголын армийн зүүн жигүүрийн тэмээн цэргүүд харвагч цамхагуудыг довтлон бүрэн сүйтгэж, рыцариуд, их бууны ангид нь довтолж эхэлсэн тул Саван жанжин өөрийн мянгатаар довтолсны эцэст сүйрүүлэв.

Монголын явган цэрэг Саван жанжны хамгаалалтыг нураахаар урагш довтлоход, түүний баруун жигүүрийн морьт рыцариуд, хөнгөн морин цэргийнхээ дэмжлэг дор тулалдаж байсан монголын төвийн түмт рүү довтолж хүнд цохилт өгөв.

Төвийн түмт нь хүнд цохилтод өртөж бүрэн хядуулах нөхцөл бүрдсэн боловч Үйтүмэн жанжин нэмэлт хүч ирүүлээгүйд Саван жанжин гайхав. Хэдий дайсан этгээд нь ч гэлээ нэгэн түмэн цэрэг ийнхүү зорилгогүй хядуулж байгаад Саван жанжин харамсав. Талын чонынх мэт жартгар нүдтэй, богино хөл, өргөн цээжтэй, шөрмөслөг, эцэж цуцахаа мэддэггүй тэдгээр дайчид өөрт нь байсан болоосой ч гэж бодно.

Харин Үйтүмэн жанжин нэмэлт хүч толгод руу илгээх нь дайсны жанжны зүрхэнд цохилт өгөх довтолгооныг зогсоох, цаашлаад зорилгодоо хүрч чадахгүй болохыг ойлгож байсан тул төвийн түмэн цэргээ золиослохоор шийдсэн байлаа. Нэмэлт хүч, дэмжлэггүй болсон төвийн түмт нь дайсны баруун, зүүн жигүүрийн өвч хуягласан морьт рыцариудын эсрэг эрэлхгээр тэмцэж, ширүүн эсэргүүцэл үзүүлэв. Цэрэг, морины зузаан төмөр хуягийг нэвтлэх хэцүү. Монгол цэргүүд тэднийг эсэргүүцэх бүхий л аргаа хэрэглэв. Хуягны завсраар сэлмээр зоож, нүдний хэсгийн онгорхой руу мэргэн харваж, жадаар тулж мориноос нь ховхолж, үсэрч сундлан рыцарын дуулгыг мулталж хоолойг нь хэрчив. Хариуд нь нягт эгнээгээр шахсан морьт рыцариуд урт жадаар сүлбэж, ойртсоныг сэлмээр цавчин урагшлав.

Энэ зуур Үйтүмэн жанжин сайд, зөвлөхийн хамт хамгаалалтаа бэхжүүлэн зүүн жигүүрийнхээ өндөрлөг газарт шилжиж, баруун жигүүрийнхээ хүнд морин цэргийг тулаанд бэлтгэв.

Украйны армийн баруун жигүүрийн морьт рыцариуд монголын төвийн түмтийг хядаж дуусгаад, хөнгөн морин цэрэг, торгон цэрэг, явган цэргүүдэд цохилт үзүүлэв. Монголын хөнгөн морин цэрэг тэрхүү морьт рыцариудаас эрэлхэг нөхдийнхөө амийг нэхэн хиар цохив. Саван жанжны морьт рыцарын үлдсэн түмт нь Үйтүмэн жанжны хөнгөн морьт цэргийн түмтийг хиаруулан, тэндээс давшин торгон цэргүүдэд халдаж, зүүн жигүүрийнхээ их бууны ангиар монгол явган цэргүүдийг довтолж эхэллээ. Торгон цэргүүд Саван жанжны хүрээ рүү суман мөндөр буулгаж, морьт рыцариудыг ааглан довтолж эхэлсэн тул тэд арга буюу ухарч, жанжнаа хамгаалав.

Дайсныхаа түрхэн зуурын довтолгооныг амжилттай няцаасан Үйтүмэн жанжин дайчдынхаа сэтгэл санаа, хүч чадлыг ажиглана. Хааны зарлигийг дуулгаж, эцэг, эх, хань, үр хүүхдийнх нь нулимсыг асгаруулан үлдээсэн тул нэг цэргийн амийг ч гарздахгүй эрхгүйгээ ойлгоно.

Үйтүмэн жанжин довтолгоог үргэлжлүүлэв. Саван жанжны өндөрлөгийг эзлэх тактик боловсруулан баруун жигүүрийнхээ явган цэргүүдээр тулааны тэргүүн зурвасыг даван урагшилж, рыцариуд, явган цэргүүдийн хамгаалалтыг сэтлэхээр тулалдав.

Саван жанжны шилдэг баатрын түмт жанжныхаа хамгаалалтыг зузаатгах, эсрэг этгээдийн довтолгооныг няцаах зорилгоор зүүн жигүүртээ шилжих зуур Үйтүмэн жанжны баруун жигүүрийн явган цэргийн түмт дайсныхаа явган цэргийн түмтийг хиартал цохиж, нэмэлтээр ирсэн өөр нэг түмтэд цохиулав.

Эрэлхэг явган цэргийнхээ ачаар дайсныхаа жанжинд шууд довтлох боломжтой болсон монголын хүнд морин цэргүүд байлдаанд бэлтгэж байх зуур тэмээн цэргүүд нь Саван жанжны шилдэг баатрууд хамгаалан буй явган цэргүүдэд довтолж, хүнд морин цэргийнхээ дэмжлэгийг авахаар зэхэв. Гэвч Украйны явган цэргүүд энэ санаархлыг гадарлаж явган цэргийн нэгэн түмтийг нэмэлт хүч болгон илгээж тэмээн цэргийн довтолгооныг зогсоов.

Тэмээн цэрэг ухарч торгон цэргүүдийн хамгаалалтын дор ороод, тэндээсээ Саван жанжны хамгаалалтын түмт рүү довтолж, цохилтын тэр цэгт хүнд морин цэргийнхээ дэмжлэгийг авахаар зэхэв. Толгодын оройд байсан торгон цэргүүд рүү Саван жанжин шилдэг баатрын түмтээрээ дэмжүүлэн явган цэргийнхээ түмтээр довтлоход торгон цэргүүд бултан зайлж, толгодыг даван урагшилж, Саван жанжныг хамгаалан буй рыцарын түмт, шилдэг баатруудынх нь хамгаалан буй явган цэргийн түмт рүү зэрэг довтлов. Толгодын оройд байрласан явган цэргийнхээ дэмжлэгтэйгээр Украйны явган цэргийн нэгэн түмт тулааны тэргүүн зурвасыг өнгөрч Монголын тэмээн цэргүүд рүү довтлов.

Ийнхүү толгод Саван жанжны гарт орлоо. Монголын тэмээн цэргүүд хүнд байдалд оров.

Зэр зэвсгээр илүү дайсныхаа эсрэг тасралтгүй 22 цаг тулалдсан Үйтүмэн жанжин, байлдааны явцыг дахин нягталж, мэргэн сайд, зөвлөхүүдтэйгээ удтал зөвлөлдөв. Тэрээр 4 цагийн дараа ялалтад хүрэх нарийн арга сүвэгчлэн, нягт нямбай төлөвлөгөө боловсруулав. Төлөвлөгөө амжилттай хэрэгжвэл шийдвэрлэх цохилтуудыг угсруулан өгснөөр их хааны тушаал болох Саван жанжныг амьдаар нь олзлох зорилго биелнэ. Энэхүү төлөвлөгөөний хамгийн хэцүү нь нэгэн мянган тэмээн, нэгэн түмэн хүнд эрэлхэг морин цэргийнхээ алтан амийг золиослох байлаа. Үүний зэрэгцээ тулаан энэ хэвээр үргэлжилвэл ялагдал хүлээхийг ч Үйтүмэн жанжин бүрэн ухаарна.

Дахин тунгаан бодсоны эцэст Үйтүмэн жанжин олон удаагийн дайн тулаанд оройлон ордог, дайчин баатруудаас бүрдсэн тэмээн цэргийн мянгатаа Саван жанжны хамгаалалтыг устгуулахаар илгээв. Цэргүүд нь суваг шуудуу, занга, сааль, гал, усан хамгаалалтад шивээлсэн, галт бөмбөг шидэж буй түмэн цэргийн өөдөөс эрэлхгээр тэмцэв. Тэмээн цэргийн онцлог нь хүнд зэр зэвсэг ихээр ачиж явах чадвартай, бүх зэвсгээрээ байлдаж дуусмагц хөнгөрөн харьцангуй түргэн ухрах боломжтой байв. Тэмээн цэргүүд жижиг чулуу дүүгүүрдэн суман мөндөр буулгаад, галт сумаар завсаргүй харвав. Тэд хамгаалалтын шивээг шатааж, тэмээний бөхөн дээрээс шивээ рүү мацахад өөдөөс нь буцлам халуун тос асган, дээрээс нь галт сумаар харван тэднийг амьдаар нь шатааж байлаа. Ширүүн тулааны эцэст хамгаалалт сүйрэв. Тэмээн цэргийн мянгатаас 50 хүрэхгүй цэрэг Саван жанжны амь хамгаалагч цэргүүдтэй тулалдсаар амь үрэгдэв.

Эргэн тойрон нүд халтирам. Цусан балчиг, шатсан цэрэг, тэмээ, монгол цэргийн чулуун суманд оногдон тархи нь гоожсон цэргийн үхдэл, тасарсан толгой, салсан бие харагдана. Байлдааны талбарын аймшигт байдлыг үзсэн дайчид эсрэг этгээдээ хядаж дуусгах туйлын хүсэлд автана. Байлдааны талбар хэсэгтээ нам гүм болов. Гагцхүү үсээ хуйхлуулж, хиншүү хярвас үнэртүүлж, баруун гуяндаа жадны хугархай зоолттой нэгэн тэмээ босч ирэн эзнээ эрэн буйлав. Цусанд дунд хэвтэж буй эзнийхээ цогцсыг олоод түүнийг үнэрлэж, монголын өндөрлөгийн зүг туслаач гэх шиг ширтэнэ. Сэр сэр салхилж эхлэхэд төрсөн нутгаа санав уу гэлтэй тэмээний нүднээс том том нулимс дуслав. Тийн хэсэг зогсоод эзнийхээ биеийг чирэн догонцсоор монголын өндөрлөгийн зүг сажиллаа. Хоёр талын өндөрлөгт буй хэдэн түмэн цэргүүд сэтгэл шимшрүүлсэн энэ явдлыг чимээ аниргүй ажиглан, дор бүрдээ нэгийг эргэцүүлнэ. Монголын өндөрлөгөөс 50 гаруй насны нэгэн ахмад цэрэг тэсэлгүй мориндоо мордон тулааны талбар руу ухасхийв. Хэдийгээр сум тусах газарт орж ирсэн ч дайснууд нь нэгэн цогцос, хоёр амь руу хэн нь ч халдсангүй. Морьтон эр тэмээний хүзүүг хэдэнтээ илбэн аргадаад, түүнийг хөтөлж, эзнийг нь дүүрэн буцлаа. Хожим сонсоход, тэр тэмээг эдгээж, цэргийн хүчир албанаас чөлөөлөн төрсөн нутагт нь буцааж, сэтэрлэн тавьсан гэдэг.

Эрэлхэг тэмээн цэргийнхээ ширүүн тулааныг үзэж цөс нь хөөрсөн Монголын армийн зүүн жигүүрийн хүнд морин цэргүүд уухай хашхиран Саван жанжин, түүний мянгатыг хайр найргүй довтлов. Тэд зүүн хойш ухран рыцарь, шилдэг баатрууд, их бууны ангийнхаа хамгаалалтад хоргодов. Саван жанжин ийнхүү ухрахдаа түүний хувьд довтолгоо бүрэн зогсож гагцхүү бүхий л чадлаараа хамгаалах ёстойг бүрнээ ойлгов.

Торгон цэргүүдийн довтолгоон оруулахад дайсны рыцариудын хатуу чанд хамгаалалт саад учруулж байв. Үйтүмэн жанжин рыцариудын хамгаалалтыг устгах, тэдний анхаарлыг сарниулах зорилгоор зүүн жигүүрийн хүнд морин цэргээ занга, сааль, хориглолт бүхий, рыцарын хамгаалалтын цэг рүү илгээв. Морин цэргүүд асар их хүн хүч алдан Саван жанжны мянгат руу ширүүн довтолж эхлэхэд рыцариуд хойш татагдан монголын хүнд морин цэргийн түмтийн үлдэгдлийг хүйс тэмтрэв.

Бүрээн дууны үргэлжилсэн нүргээнд Үйтүмэн жанжны торгон цэргүүд Саван жанжны мянгатад үхлийн цохилт өгөв.

Найдваргүй болсон тулааныг цааш үргэлжлүүлвэл цэргүүдийнхээ амийг дэмий гарздах, нөгөөтэйгүүр өөрөө олзлогдсон ч тэднийхээ амийг аварч болохыг Саван жанжин эргэцүүлэн тунгаасны эцэст бүрээ татан зэвсгээ хаяхыг цэргүүддээ тушаав.

Тасралтгүй 26 цаг үргэлжилсэн ширүүн тулаан Үйтүмэн жанжны ялалтаар төгсөв.

Хожмоо Үйтүмэн жанжин дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн агуу жанжин Фишертэй халз тулгаран хүч тэнцүүхэн удтал тэмцэлдсэн тул найрамдлаар төгссөн гэдэг билээ.

 

Б.Чинзориг. 2017.11.19 буюу Өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн.

Их Эзэн Чингис хааны өдрийг тохиолдуулан сүнсгүй цэргээр тулалдагчдад зориулав.

СЭТГЭГДЭЛ

Comments

  • Image

    11:55:37 46.161.14.99

    Your posntig lays bare the truth


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6