Эхлэл        Байгаль орчин        Боловсрол        Гэмт хэрэг        Гэр бүл        Нийслэл        Орон нутаг        Хөдөө аж ахуй         Хууль, эрхзүй        Шашин        Эрүүл мэнд
Image
ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРЛӨӨ БУСДАД ТҮРЭЭСЛҮҮЛЖ БОЛОХГҮЙ
Image
ХУВАНЦАР ХОГ ХАЯГДЛЫГ ЦЭВЭР ТҮЛШ БОЛГОН ХУВИРГАХ БОЛОМЖТОЙ ТЕХНОЛОГИ
Image
ӨНӨӨДРӨӨС ДАРААХ 3 УУЛЗВАРТ ЗҮҮН ГАРЫН ЭРГЭЛТИЙГ ХЯЗГААРЛАНА
Image
С.АМАРСАЙХАН: УЛААНБААТАР ХОТ 2020 ОНД СТАНДАРТТАЙ БАЙХ ЧИГЛЭЛЭЭ ТОДОРХОЙЛСОН ХОТ БАЙХ ЁСТОЙ
Image
ФЭЙСБҮҮК БОЛОН ХХЗХ-НЫ ХООРОНД ''НОГООН СУВАГ'' АЛБАН ЁСООР НЭЭГДЛЭЭ
Image
БНСУ-Д АЖИЛЛАЖ БАЙСАН ТЭТГЭВРИЙН ДААТГАЛЫН ШИМТГЭЛ БУЦААН АВАХ ЭРХ ҮҮССЭН ИРГЭДИЙН НЭРС ИРСЭН БАЙНА
Image
ЦУОШГ: ӨНӨӨ МАРГААШДАА НУТГИЙН ТӨВ ХЭСГЭЭР НОЙТОН ЦАС ОРЖ, ЦАСАН ШУУРГА ШУУРНА
Image
ДҮРЭМ ЗӨРЧСӨН ТОРГУУЛИЙН МЭДЭЭЛЛИЙГ ГАР УТСАНД МЕССЕЖЭЭР ИЛГЭЭДЭГ БОЛЛОО
Image
"Б.СОДНОМДАРЖАА, Т.ЧИМГЭЭ НАР ЭМНЭЛЭГТ ТАРВАЛЗАЖ, САЙД НЬ БАЙН БАЙН ОЧИЖ ЭРГЭЖ БАЙГАА”
Image
Дуучин Т. Ариунаа хөлбөмбөгийн үнэнч фанат
Image
ДУУЧИН Т.АРИУНААГИЙН “16 НАС” ДУУ СОШИАЛ ЕРТӨНЦӨД ДАХИН ХИТ БОЛЛОО
Image
Сүхбаатар дүүргийн Цагдаагийн газар “Гэр бүлийн хүчирхийллийн“ эсрэг үйл ажиллагааг идэвхжүүлнэ
Image
ХҮЙТЭН ҮЕД АВТО МАШИНАА АСААХ
Image
"ДҮНЖИНГАРАВ" ХУДАЛДААНЫ ТӨВӨӨС АМГАЛАН ХҮРТЭЛ ЗАМЫГ ТҮР ХААНА
Image
ТАРХИНЫ ХАВДАРТАЙ ЭХИЙГ ЭСЭН МЭНД АМАРЖУУЛЖ, ХАНДИВЫН АЯН ӨРНҮҮЛЖЭЭ
Image
ХАН-УУЛ ДҮҮРГИЙН ТӨРИЙН АЛБАН ХААГЧИД УТААНЫ ЭСРЭГ НЭГДЛЭЭ
Image
ЭЛДЭВТЭЙ Г.ГАНХҮҮ АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН ХОЛБООНЫ ДЭЭД ШАГНАЛААР ЭНГЭРЭЭ МЯЛААЖЭЭ
Image
ХАР ТАМХИ ХЭРЭГЛЭСЭН Б.АМАРХҮҮГ ЭНЭ САРЫН 29-НД ШҮҮНЭ
Image
ЭНХИЙГ САХИУЛАГЧ АВРАГЧИД САЙН ҮЙЛСИЙН АЯНЫГ ӨРНҮҮЛЛЭЭ
Image
Х.БАТТУЛГА: МОНГОЛЫН ГЕОЛОГИЧИД, ХАЙГУУЛЧИД ҮНДЭСНИЙ ГЕОЛОГИЙН АЛБАТАЙ БОЛЖ БАЙГААД ХАЛУУН БАЯР ХҮРГЭЕ
Image
МОНГОЛ-АВСТРИЙН ЗАСГИЙН ГАЗАР ХООРОНДЫН КОМИССЫН 7 ДУГААР ХУРАЛДААН БОЛЛОО
Image
МОНГОЛ УЛС-БНХАУ ХООРОНД ДИПЛОМАТ ХАРИЛЦАА ТОГТООСНЫ 70 ЖИЛИЙН ОЙГ ТОХИОЛДУУЛАН БАЯРЫН ЦАХИЛГААН ИЛГЭЭВ
Image
ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРЛӨӨ БУСДАД ТҮРЭЭСЛҮҮЛЖ БОЛОХГҮЙ
Image
НИЙСЛЭЛИЙН ТӨР, ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГЫН АЛБАН ХААГЧДЫН ЁС ЗҮЙН ФОРУМ БОЛЖ БАЙНА
Image
ХОТЫН ТӨРСӨН ӨДРӨӨР НАЛАЙХЫН ЗАМЫГ НЭЭНЭ
Image
УИХ-ЫН ЧУУЛГАНЫ ХУРАЛДААН ЭХЭЛЛЭЭ
Image
Г.ДАВААЖАРГАЛ: УТААГ ХЭМЖИХ АРГАЧЛАЛ, БАГАЖ ӨӨРЧЛӨГДӨӨГҮЙ
Image
Н.ЭНХБОЛД САЙД АА, ЗАЛУУСТАА ЗАЙГАА ТАВЬЖ ӨГ!
Image
ЦАСАН БОЛОН ШОРООН ШУУРГА ШУУРЧ, ХҮЙТРЭХИЙГ АНХААРУУЛЖ БАЙНА
Image
Н.МИШИГДОРЖ: ГАДААД БОДЛОГЫН НОЁН НУРУУ ''ШОХОЙЖЧИХООД'' БАЙНА
Image
МОНГОЛ УЛС СААРАЛ ЖАГСААЛТААС МУЛТАРСАН УУ
Image
СҮХБААТАРЫН ТАЛБАЙД ҮЗЭСГЭЛЭН ЗОХИОН БАЙГУУЛАГДАЖ БАЙНА
Image
УЛСЫН ХИЛЭЭР АЛТ НЭВТРҮҮЛЭХИЙГ ЗАВДЖЭЭ
Image
Х.СОЁМБО: КОВЕР АМЬДРАЛАА БОЛИХ ХЭРЭГТЭЙ
Image
ӨНӨӨДӨР ЦАХИЛГААНЫ ХЯЗГААРЛАЛТ ХИЙГДЭХ ГАЗРУУД
Image
УЛААНБААТАРТ 13-15 ГРАДУС ДУЛААН
Image
Монгол улсын ирэх оны төсвийг ерөнхий сайд У. Хүрэлсүх чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцуулав
Image
ЕРӨНХИЙ САЙД У.ХҮРЭЛСҮХ ИРЭХ ОНЫ ТӨСВИЙН ТӨСЛИЙГ ТАНИЛЦУУЛАВ
Image
Ж.ГАНБААТАР ГИШҮҮНИЙ ХАДГАЛАМЖ ЕСӨН ТЭРБУМААР НЭМЭГДЖЭЭ
Image
Н.НОМТОЙБАЯР, С.ЭРДЭНЭ НАР ТАСЛАЛТААРАА ТЭРГҮҮЛЖЭЭ
Image
НИЙСЛЭЛД 73 ТОНН ТҮҮХИЙ НҮҮРС ОРУУЛЖ ИРЭХИЙГ ЗАВДЖЭЭ
Image
ЖУУЛЧНЫ ВИЗИЙН ЗӨВШӨӨРӨЛ АВСАН ИРГЭДИЙН ТОО ӨНГӨРСӨН ОНЫ МӨН ҮЕЭС 20 ХУВИАР ӨССӨН ГЭВ
Image
МЭСЧИН БООЛУУДЫГ ДҮРСЭЛСЭН ЗУРАГ ОЛДЖЭЭ
Image
Ч.ОТГОЧУЛУУ: ОЮУ ТОЛГОЙ БАЙГАА УЧРААС СААРАЛ ЖАГСААЛТ СҮРТЭЙ ЭРСДЭЛ УЧРУУЛАХГҮЙ
Image
“ХҮННҮ ЭЙР” ХХК-ИЙНХАН ТОХИРОЛЦЬЁ ГЭСЭН
Image
ГИШҮҮН АСАН Д.ГАНТУЛГЫН ХҮСЭЛТЭЭР ШҮҮХ ХУРЛЫГ ХОЙШЛУУЛАВ
Image
МАХН-ЫГ ҮНЭГҮЙ БАЙР ӨГНӨ ГЭДЭГТ 21 МЯНГАН ИРГЭН ИТГЭЭД БАЙНА
Image
ЕРӨНХИЙ САЙД У.ХҮРЭЛСҮХИЙН ТРООЛУУДЫГ СЭТГҮҮЛЧ Н.ӨНӨРЦЭЦЭГ ИЛЧИЛЛЭЭ
Image
'ТАВАН ТОЛГОЙ'' ХК-ИЙН ХУДАЛДАН АВАЛТ, ДЭД БҮТЭЦ ХАРИУЦСАН ДЭД ЗАХИРАЛ Ц.ХАНГАЙГ АТГ ШАЛГААД ЭХЭЛЖЭЭ
Image
Г.ГАНХУЯГ ИРГЭНИЙГ ДАРАМТАЛЖ АВТОМАШИН НЭХСЭН, Х.БЭЭЖИН 80 САЯ ТӨГРӨГ ШАНТААЛЖИЛЖ АВСАН ХЭРГЭЭР ШАЛГАГДАЖ БАЙНА
Image
56 жил ханилахдаа 55 000 даашинз эхнэртээ худалдан авч өгчээ
Image
Эр хүнийг сайн нөхөр болгох ухаан эмэгтэй хүнээс л гардаг юм шүү
Image
ЯГААН ЦЭНХЭР ТАСАЛБАРАА ТА ХААШАА АЛГА БОЛСНЫГ МЭДЭХ ҮҮ ТЭГВЭЛ ИНГЭЖ ШАЛГАНА...
Image
Сонирхолтой сэтгэлзүйн сонжоо
Image
Мөрийтэй тоглоомын газар дээрэмдэхдээ 30 гаруй хүн хутгалжээ
Image
"Samsung" компани даруй Note 7 утсыг хэрэглэхээ зогсоохыг анхаарууллаа
Image
0-3 насны хүүхдээ асарч байгаа эх УЛИРАЛ БҮР цалин авах боломж бүрдлээ
Image
У.Хүрэлсүхийн бөмбөрчин Г.Манлайжав “уран”-ы Ж.Ганбаатарыг санхүүжүүлж байжээ
Image
Зөв сайхан зүйлс бодож буруу муухайг өөрөөсөө холдуулах дасгал
Image
ХҮНГҮЙ АЙЛД ХУЛГАЙЧ ХУЛГАЙ ХИЙХ ГЭЖ ОРООД ИТЭГМЭЭРГҮЙ ЗҮЙЛТЭЙ УЧИРЖЭЭ
Image
Эрдэмтэд хүн нас барсныхаа дараа хаачдагийг тогтоожээ
Image
Бидний үзэх дуртай хүүхэлдэйн баатруудад хэн хэн дуу оруулсан бэ?
Image
Хамгийн хачирхалтай 10 байрлал
Image
Б.Доржсүрэн: БИД МОНГОЛД ЧУЛУУГААР ЦААС ҮЙЛДВЭРЛЭНЭ
Image
Амьд Барби чинь будаггүй бол эвгүй гар байна ш дээ
Image
Дуртай өнгөөрөө өөрийгөө шинжээрэй
Image
Жирэмсэн үедээ гоо сайхандаа ингэж анхаараарай
Image
”Онцгой нэгэн” ван Галиас муу
Image
Зангидсан гараар таны нууц зан араншинг тодорхойлъё /сонжоо/
Image
Олимп, паралимпын медальтнууд байртай, ганц Э.Содномпэлжээ л хоосон хоцров
Image
Эротик өгүүллэг +18
Image
Идсэн ч жин нэмдэггүй амттанууд
Image
Настай эмээгийн хумсыг засч өгөх гэтэл...
Image
Драмын Тодоо, жүжигчин Шүүдрээ нар удахгүй хамтын амьдралаа эхлүүлнэ
Image
Муу хүмүүстэй маргалдаж, сэтгэл тавгүйтсэн бол сүү уу
Image
Хольж идэхэд хор болдог хүнсний бүтээгдэхүүнүүд
Image
1988 оны дэлхийг цочроосон аймшигт хэрэг
Image
Гэрээ хэрхэн гоёмсог болгох вэ?
Image
Гайхамшигт G цэг яг хаана байрладагийг мэдээд аваарай +18
Image
ЕРӨНХИЙ САЙД У.ХҮРЭЛСҮХИЙН ТРООЛУУДЫГ СЭТГҮҮЛЧ Н.ӨНӨРЦЭЦЭГ ИЛЧИЛЛЭЭ
Image
Дэлгэрүүлэгч одтой, шар нохой өдөр
Image
"ОЛОН УЛСЫН ДУУРИЙН ӨДРҮҮД"-ЭЭР ДЭЛХИЙН ШИЛДЭГ ДУУРИУД ЭГШИГЛЭНЭ
Image
ДУУЧИН А.ХАЯНХЯРВААГ ОРЛОГЧ ДАРГЫН ҮҮРЭГТ АЖЛААС НЬ ЧӨЛӨӨЛЖЭЭ
Image
ОФФШОР БҮСТЭЙ ХОЛБООТОЙ ЭТГЭЭДҮҮД АТГ-Т МЭДҮҮЛГЭЭ ӨГӨХ ХУГАЦАА ӨНӨӨДӨР ДУУСНА
Image
ХҮҮХДИЙГ ТӨӨРӨХӨӨС СЭРГИЙЛЖ БУГУЙВЧ ЗҮҮЛГЭНЭ
Image
МОНГОЛ УЛСЫН ЗАМ, ТЭЭВРИЙН ХӨГЖЛИЙН САЙД Я.СОДБААТАР ОХУ-ЫН ТЭЭВРИЙН САЙД ЕВГЕНИЙ ИВАНОВИЧ ДИТРИХТЭЙ УУЛЗАЛТ ХИЙВ
Image
ЖОЛООНЫ ҮНЭМЛЭХИЙГ ДӨРӨВДҮГЭЭР САРААС ЭХЛЭН ХЭВЛЭНЭ
Image
Доллар 2276 төгрөгтэй тэнцэж байна
Image
Ариунаа Сури-гийн шинэхэн модель Ганаа
Image
Н.Цэвэгням Налайхын хашаандаа ирж амардаг
Image
БАГА НАСНЫ ХҮҮХЭД УСАНД ОСОЛДОХ АЮУЛААС СЭРГИЙЛЭХИЙГ НОБГ-ААС АНХААРУУЛЛАА
Image
Утааны улиралд жирэмслэхгүй байхыг зөвлөж байна
Image
Шатахууны 38 хоногийн нөөцтэй атал...
Image
ЯЛАЛТЫН БАЯРЫН ЖАГСААЛ УЛААН ТАЛБАЙД БОЛЖ БАЙНА
Image
Жүжигчин Отгонцэцэгт нөхөж баршгүй хүнд гарз тохиолоо...
Image
МЭРГЭЖИЛ СОНГОЛТЫН АЯН СОНГИНОХАЙРХАН ДҮҮРЭГТ ҮРГЭЛЖИЛЖ БАЙНА
Image
ШИНЭ ЗЕЛАНДЫН САЙД ХҮҮХДЭЭ ТӨРҮҮЛЭХЭЭР ДУГУЙГААР ЯВЖЭЭ
Image
“Дурсамж” гэр бүлийн нээлттэй өдөрлөгөөр НЭМГ-ын харьяа байгууллагын найман хос хуримлалаа
Image
Төрөх тасаг: Өнөөдөр Мягмарын өдөр...
Image
ИТГЭМЖЛЭЛГҮЙ ЭЛЧИНГҮҮДИЙН АСУУДАЛ ДИПЛОМАТ ХАРИЛЦААНД СЭВ СУУЛГАХ ВИЙ
Image
С.ЮНДЭН: УГААРТСАН ХҮҮХДҮҮДИЙГ ВИТАМИНЖУУЛАХ ШААРДЛАГАТАЙ
Image
ЗАМЫН ӨРГӨТГӨЛ, ШИНЭЧЛЭЛТИЙН АЖИЛТАЙ ХОЛБОГДУУЛАН ДАРААХ АВТО ЗАМЫГ ХЭСЭГЧЛЭН ХААНА
Image
ХОЁРДУГААР САРЫН 28-НД БОЛОХ ҮЙЛ ЯВДАЛ
Image
Нийслэлийн засаг дарга Су.Батболдыг Ерөнхий сайд үр дүн муутай ажиллаж байна гэв
Image
АН: Сэхэл, мөхлийн зааг дээр
Image
Шашин, төрийг хослуулан баригч сайдтан л дутаж гэнэ
Image
ӨНӨӨДӨР ААВУУДЫН БАЯРЫН ӨДӨР
Image
Үс авах, элч зарах, эд авахад сайн
Image
Б.Болдсайхан: Борц, айргийг гүйцэх хүнс алга. Сармис ид, нутгийнхаа усыг уу
Image
Л.БОЛД: С.ЗОРИГИЙН ХЭРГИЙГ ОГТ БОЛООГҮЙ ЮМ ШИГЭЭР БУЛШЛАХ ГЭЖ БАЙНА
Image
Image

АЙРАГ СӨГНӨЖ, НАЙР ТАВЬСАН ЦАГААН СҮМИЙН ГОЛЫНХОН

Архангайн Цэнхэрийн халуун рашаан гэвэл андахгүй. Секундэд арван литрээр  оргилохдоо хөрсний устай огт холилддоггүй гэдэг ид шидийн “ундаа”-нд хотоос 500 км давхиад л хүрнэ. Харин нутгийнхан бол Цагаан сүмийн гол гэцгээдэг. Дээхнэ үеийн сүм дуганы туурийг бэлгэшээж ийнхүү нэрийдсэн гэдэг юм билээ.

Өдийд Цагаан сүмийн хөндийд хүн, мал нь багтахгүй шахам бэлчинэ. Энэ нутаг жил бүр л ус, ургамлаа харамгүй дэлгэхийн сацуу гол усыг нь хүрээлсэн ууланд төрөл бүрийн жимс, самар элбэг ургана. Ийм баян хангайг түшиглэсэн хот айлуудын гүүн зээл, уяаны морьд, унага тугалын давхиан гол эмжин үргэлжлэх нь хөдөөгийн яруу сайхныг яг л зурчихсан мэт харагдана. Тэр дунд Цэнхэр сумынхны онцлогийг илтгэх бүдүүн ширхэгтэй ноолууртай хар ямаа, хөх сарлагийн бараа эрхгүй сүрдэм. Ийнхүү хөдөөгийн сайханд нүд баясган Цагаан сүмийн голыг өгсч явсаар хамгийн эхний айлд буусан нь сумын сайн малчин Ч.Отгонбатынх аж.

Биднийг очиход гэрийн эзэд гүүгээ саагаад дуусч байлаа. Уяан дээрх сойлттой морьд усанд ирж яваа адуу руу эргэцэнэ. Гүүн зэлэн дээр хонгор зүсмийн голдуу гучаад адуу халуунаас зугтан хорж зогсоно. Харин унаганууд ногтондоо нэлээд дасч номхорсон бололтой дэргэдүүр нь хэчнээн ойрхон өнгөрсөн ч бишүүрхсэн шинж алга. Гэрийн гадна дөхөж очвол бага гэрийн үүдэнд урт модон дамнуурган дээр 2-3 дэлгэц ааруул өрөөд цагаан тороор бүтээсэн харагдана. Эндхийн айл бүр цагаан идээ боловсруулдаг бага гэртэй аж. Бүсгүйчүүд нь саалийн зэл, бага гэр хоёрын хооронд л өнждөг гэж сүүлд  гэрийн эзэгтэй бидэнд тайлбарласан юм.

Биднийг зочны өргөөндөө урьснаар зүүн талын цэлгэр том гэрт орвол айрагны үнэр хамар сэтлэх шахам сэнхийж байна. Арга ч үгүй бололтой. Айргийг хөх савнуудаар дүүргэн баруун хаяагаар завсаргүй эгнүүлжээ. Гүү уясан айлуудын нэг онцлог нь зочдод цай барихаас илүү айраг сөгнөдөг жишгээр бидэнд ч хул дүүргэн барив. Энэ жил Ч.Отгонбатынх Булганы Сайхан сумаас айргаа хөрөнгөлсөн гэнэ. Ороход үнэр нь сэнхийхээс гадна амт гэж үгээр илэрхийлэмгүй. Хулан дээгүүр тос гүйж, амт нь тагнайд чимчигнэнэ. Ер нь Цагаан сүмийн голынхон айраг сайтай, найрсаг зангаараа хэдийнээс зочломтгой ард түмэн юм.

Бид  гүү уясан айл бүрт өрнөдөг хэний айраг иссэн хийгээд зуншлага хэр дэлгэр байгаа талаар эхлээд  яриа дэлгэлээ.Ч.Отгонбат өглөө эртлэн адуундаа мордсон ч хоёр азарга адуугаа ололгүй иржээ. Тэрээр “Энэ жил зуншлага сайхан болж байгаа учраас хоёр азарга адуунаас ааш зан номхон 15 гүү уясан. Зарим эмнэг гүүгээ сургаж чадаагүй л байна. Манай энд өвс, ус элбэг ч адуу уул руу холдоод явчихдаг. Хоёр өдөр эзгүй байсан болохоор хураагаагүй. Гэтэл өнөөдөр эрээд олсонгүй. Мотоциклиор мордохоос” гэж ярилаа.

АЛДАР ЦУУНД ХҮРЧ, АЙРАГ ТҮРҮҮ АВДАГГҮЙ ЮМ ГЭХЭД МОНГОЛ ЭРЧҮҮДИЙН  АДИЛ МОРЬ УЯХ СОНИРХОЛТОЙ

Ч.Отгонбат, Ж.Булганчимэг нар нэг нутгийнх. Хоёулаа л дунд сургуулиа төгсч аймгийнхаа Мэргэжил сургалт үйлдвэрийн төвд сурч байгаад хүсэл сонирхолдоо хөтлөгдөн аав, ээжийгээ даган хөдөө амьдрах болжээ. Ч.Отгонбат багадаа суманд өссөн ч 18 настайгаасаа хойш хүргэн ахыгаа даган мал маллах болсон талаараа “Цэнхэр сум  миний аав, ээжийн нутаг. Анх 1993 онд ээжтэйгээ цөөн тооны хэдэн малтай сумаас хөдөө гарч байсан одоо мянгаад толгой малтай. Ах, эгч нараа дагаж малын наад цаадахыг мэддэг болсны хүчинд өдий зэрэгтэй явна. Мал маллах арга ухаанаас илүү уул, ус жигдэрсэн хангай газар мал маллах их тохиромжтой. Тэгэж байгаад 2003 онд бид гэр бүл болцгоосон. Манай энд айл олонтой. Хонио алсаас нь харж л байхгүй бол хонины найр их хийнэ” гээд инээмсэглэлээ.

Ч.Отгонбат 2015 онд сумын сайн малчин болжээ. 20 гаруй жил мал малласны хүчинд өдгөө бод бог нийлсэн 1000 гаруй малтай. Ингэхдээ малаа төрөл бүрээр нь өсгөж 800 гаруй бог, 100 гаруй адуу, 50 гаруй үхэртэй. Мөн гэрийн эзэн морь уядаг тухайгаа “Би бүгээн зүсний адуунд дуртай болохоор хонгор, саарал зүсмийн азарга тавьдаг. Бага залуу байхдаа морь их уядаг байлаа. Одоо ч бүл цөөн ажил их учраас их насны голдуу ганц хоёр морь л уяж байна. Алдар цуунд хүрч, айраг түрүү авдаггүй юм гэхэд монгол эрчүүдийн нэгэн адил морь уях сонирхолтой. Зарим жил ч зуны гурван сар уяан дээр өнжинө. Харин энэ жил сумын наадамд морио уралдуулаад тавьсан. Унаач хүүхэд ховор болохоор олон насны морь уяж чадахгүй юм. Адуугаа зүүн талаас сэлбэж чанаржуулах гэж үзэж байна. Нэг л сайн давхихгүй л байна. Ер нь морь уяна  гэдэг мундаг мэдлэгтэй, завтай хүний ажил юм. Сүүлийн үед сайхан ногоон өвсөө идээд давхидаг адуу байхаа болилоо. Тэжээл бордоо, тариа будаагаар л тамир тэнхээ суулгаж нэлээн хөрөнгө мөнгө зардаг юм байна. Бор зүрхээрээ уралдана гэдэг хэцүү болжээ” гэж ярилаа.

Ч.Отгонбатынх охин, хүү хоёртой. Охин О.Лхамжав ХААИС-ийг төгсөөд Солонгост эдийн засагч мэргэжлээр магистрт суралцаж байгаа бол хүү О.Мөнхсайхан аймгийнхаа МСҮТ-д малын бага эмчээр суралцаж байна. Зуныхаа амралтаар аав, ээждээ туслахаар ирээд байгаа юм.

Ярианы завсраар малын түүхий эд бараг үнэгүй хаягдаж байгаад шүүмжлэлтэй байдаг талаараа гэрийн эзэн ярихдаа “Мал маллах сайхан. Гэхдээ цагийн хатууд хүнд хэцүү үе ч бий. Тэр болгонд малтайгаа хамт л тэмцэнэ. 2010 оны зуднаар мал нэлээн цөөрсөн. Малынхаа ашиг шимээр л амьдралаа залгуулж хүүхдүүдийнхээ сургалтын төлбөрийг төлж байна. Арьс ширний урамшуулалд бүрт­гүүлдэг ч авч үзээгүй. Харин ноосны урамшууллыг  авдаг. Хонины нэхий, үхрийн шир, ноос ямар ч үнэ алга. Зарим айл ноосоо шатааж харагдах юм. Арьс, ширний үйлдвэр байгуулаад боловсруулалт хийгээд гаргадаг байж болдоггүй юм болов уу. Хотод мах жигтэйхэн үнэтэй л байна гэх юм. Биднээс бол бараг тал үнээр нь авдаг. Малчдын гар дээрээс хэд хэдэн дамжлага дамжиж байж л үйлдвэрт хүрдэг юм шиг байна лээ. Уг нь шууд малчдын гар дээрээс үйлдвэр рүү авдаг бол арай ахиу үнээр өгөх нь бидэнд хэрэгтэй юм. Жилдээ бод, бог нийлсэн 100-гаад мал зах зээлд борлуулдаг  ч арьс, шир нь хаягдчихаар олигтой ашиг гардаггүй” гэсэн юм.

СҮҮН ХУРУУД ХИЙХЭД 3-4 ХОНОГ ЗАРЦУУЛДАГ

Арын сайхан хангай нутаг хэзээнээс айраг, цагаан идээгээрээ алдартай. Үүнийг батлах гэсэн шиг гэргий Ж.Булганчимэг хуруу зузаан сарлагийн өрөм таваглаж, ааруулыг төрөл бүрээр нь дэлгэжээ. Түүнээс хангай газрын бүсгүйчүүдийн цагаан идээ боловсруулах нарийн арга ухааны талаар асуухад “Цагаан идээ боловсруулахыг ээж  багаас  минь маш нарийн зааж сургасан. Ааруул, өрөм, тараг, бяслагнаас эхлээд төрөл бүрээр нь хийж байна. Намар илүү гарсныг нь зах зээлд борлуулчихна. Чихэртэй, чихэргүй ааруул, сүүн хурууд, идээний, мушгиа гээд ааруулыг төрөл бүрээр нь хийнэ. Тэр дунд сүүн хурууд хийх амаргүй. Сүүгээ түүхийгээр нь гашилгаад цөцгийг нь хамж аваад шар тос гаргаж авдаг. Сүүгээ халааж ээдэм болгож чихэртэй хутгана. Ээдмээ хутгаад байхаар зуурчихсан гурил шиг аргуу зүйл болно. Сүүгээ ээдүүлэх гэж хоёр хонохоос эхлээд сүүн хурууд хийхэд 3-4 хоногийн ажил болно. Хэт их хатаадаггүй учраас сүүн хуруудыг өдийд хийдэггүй. Жаахан сэрүү орохоор есдүгээр сард хийдэг. Идээний ааруул ч адилхан. Шууд наранд хатчихаад голоосоо исээд амт, чанар нь өөрчлөгдөнө” гэлээ.

Эднийх 20-иод үнээ, 15 гүү сааж байна. Гэхдээ үнээгээ зөвхөн өглөө саадаг гэнэ. Нэг саамандаа 30-иад литр сүү сааж түүнийгээ боловсруулахын хажуугаар хоёр цаг тутам гүүгээ саагаад л өдөр өнгөрдөг гэнэ. Мөн долоо хоногт 3-4 удаа тогоо нэрнэ гээд ажил дундрахгүй.

Хөдөөд багахан хэмжээний үйлдвэрлэл явуулж байгааг Ч.Отгонбатынхаас харж болно. Айраг цагаан идээгээ борлуулна, дээл урлана, жимс, самар түүж зарна гээд малчид тэрүүхэндээ бичил бизнес эрхэлж байна. Гэрийн эзэгтэйгээс цагаан идээний ханш асуувал “Чихэртэй мушгиа ааруул кг нь 10-12 мянган төгрөг, 30 ширхэгтэй тавгийн ааруул 200 мянга, нэг тогооны өрөм 7000,литр айраг 2000 гэдэг. Манай ойр хавийн уулыг тойроод үхрийн нүд, хад, гүзээлгэнэ, аньс, самар ургана. Бүл чадалтай бол түүгээд зарна. Манайх бол тэгж чаддаггүй. Хүү удахгүй сургуульдаа явчихаар хоёулахнаа үлдэнэ. Зун хот хорооноос ах дүү нар ирэх, хурим найранд нэмэр хандив гэж өгөөд л таардаг даа. Наймдугаар сарын сүүлчээс л цагаан идээгээ хурааж эхэлдэг. Харин өвөл цагаан идээнийхээ захиалгыг хүргэж өгөх гэж л хот руу нэг орно. Бусад үед зав чөлөө хомс. Үхрээ арваннэгдүгээр сарын сүүлч хүртэл саачихдаг” гэлээ.

Зуны ажил овоо цэгцрэхтэй зэрэгцээд удахгүй  хадлангийн ажил эхэлнэ. Есдүгээр сарын дундуур хадландаа гарч жилд 5-6 портер өвс хадчихдаг гэнэ. Дээр нь бага хэмжээний өвс, тэжээл худалдаж аваад бог, бод, уналганы морио тэжээдэг. Ийнхүү ундарсан их ажлын амсхийх чөлөөнөөр бидний яриа өрнөлөө. Энэ зуур хүү О.Мөнхсайхан мотороо асааж худагнаас ус татахаар гарлаа. Хөдөөд айл бүр мотор асааж угаалгын машин, хөлдөөгч ажиллуулдаг болсон нь бага ч болов хөдөлмөрийг нь хөнгөвчилдөг бололтой.

Ийнхүү үүрийн жингээс үдэш хүртэл их ундардаг ч түүндээ малчид түүртэх нь үгүй. Дэлгэр зуны цагт хөдөөгийн сайханд саатахдаа уруул чимчигнүүлсэн айрагтай айлд онож бууна гэдэг бас л одтой яваагийнх биз ээ.

 

Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

СЭТГЭГДЭЛ

Comments


Fatal error: Call to undefined function write_cache() in /var/www/html/xac/ww.focusmedee.mn/cache_footer.php on line 6